Nghị quyết 79: Đánh thức nguồn lực hàng triệu tỷ đồng

Hàng triệu tỷ đồng vẫn “ngủ quên” trong cơ chế

Theo số liệu của Bộ Tài chính tính đến năm 2024, tổng tài sản của 671 doanh nghiệp Nhà nước 473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ) đạt trên 5,6 triệu tỷ đồng, tăng 45% so với năm 2023; vốn chủ sở hữu đạt gần 3 triệu tỷ đồng, tăng 61%; tổng doanh thu đạt gần 3,3 triệu tỷ đồng, tăng 24%, lợi nhuận trước thuế gần 227.500 tỷ đồng, tăng 8% và nộp ngân sách Nhà nước gần 400.000 tỷ đồng, tăng 9%.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong bối cảnh này, vai trò doanh nghiệp Nhà nước không chỉ là giữ ổn định mà còn phải thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, khai thác hiệu quả hàng triệu tỷ đồng vốn, tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Vì sao với nguồn lực hàng triệu tỷ đồng như vậy, khả năng dẫn dắt và lan tỏa của khu vực này vẫn chưa tương xứng với kỳ vọng trong một số lĩnh vực then chốt của nền kinh tế?

Thực tiễn cho thấy, vấn đề không nằm ở bản thân DNNN, mà chủ yếu xuất phát từ những ràng buộc về thể chế, cơ chế quản lý vốn và phân định trách nhiệm. Trong nhiều trường hợp, quyền tự chủ sản xuất - kinh doanh chưa đi liền với trách nhiệm giải trình rõ ràng; tâm lý e ngại rủi ro, sợ sai khiến không ít nguồn lực lớn bị "đóng băng" hoặc chậm được đưa vào các dự án chiến lược, dài hạn.

Ngoài ra, nguồn lực vốn, tài sản của nhiều DNNN chưa được khơi thông. Cơ chế phân cấp đầu tư nghiêm ngặt, thủ tục phức tạp, việc đầu tư trở lại của Nhà nước chậm khiến DNNN khó triển khai dự án mới, năng lực cạnh tranh hạn chế. Quy trình ra quyết định còn rườm rà, làm giảm tính chủ động, bỏ lỡ cơ hội đầu tư; hoạt động liên kết, hội nhập chuỗi giá trị trong và ngoài nước còn yếu...

Tái định vị vai trò “chủ đạo” của DNNN

Trước bối cảnh đó, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp DNNN. Tập trung cơ cấu lại DNNN một cách thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối, tăng quy mô; khuyến khích các tập đoàn, tổng công ty đầu tư ra nước ngoài trong các lĩnh vực doanh nghiệp có lợi thế so sánh, nhu cầu thị trường lớn, có khả năng tiếp cận công nghệ mới. Có chính sách khuyến khích phát triển DNNN quy mô lớn thông qua tăng vốn điều lệ.

TS Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, Viện trưởng Viện nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh - đánh giá, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 79 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển DNNN từ vai trò "giữ nhịp ổn định" sang trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng và hội nhập.

Một điểm nhấn quan trọng là sự thay đổi trong cách tiếp cận về DNNN. Thay vì đầu tư dàn trải, Nghị quyết xác định DNNN sẽ tập trung vào các lĩnh vực chiến lược và then chốt. "Hướng đi này hoàn toàn phù hợp với xu thế quốc tế hiện nay, giúp quốc gia tăng cường năng lực tự chủ, khả năng chống chịu trước các biến động và bảo đảm chủ quyền về công nghệ cũng như đổi mới sáng tạo", ông Thành nói và cho rằng, đã đến lúc thay đổi cách nhìn nhận về vị thế "chủ đạo" của DNNN.

Trước hết, sự chủ đạo thể hiện ở khát vọng vươn mình, DNNN phải làm chủ công nghệ, xác lập vị thế quốc tế bằng chính năng lực sáng tạo của mình. Tiếp đó, giá trị của DNNN còn nằm ở "phản ứng lan tỏa" - đóng vai trò là bệ đỡ và cầu nối giúp các doanh nghiệp tư nhân cùng lớn mạnh trong một hệ sinh thái cộng sinh, thay vì triệt tiêu lẫn nhau. "Cuối cùng, mọi nỗ lực dẫn dắt sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi môi trường cạnh tranh sòng phẳng. DNNN phải tự khẳng định mình thông qua hiệu quả kinh doanh và sự minh bạch trước những yêu cầu khắt khe của thị trường. Đó mới chính là chân dung của DNNN theo đúng tinh thần đổi mới của Nghị quyết 79", TS. Võ Trí Thành nhìn nhận.

Dù vậy, để định vị giá trị trên thị trường quốc tế, hành trình vươn lên của DNNN phải là một quá trình bền bỉ, dài hạn, gắn với chuẩn mực quản trị hiện đại, hiệu quả kinh doanh thực chất và khả năng cạnh tranh toàn cầu. Những yếu tố đó quan trọng hơn nhiều so với việc đạt được một vị trí cụ thể trên bảng xếp hạng.

Cởi trói cơ chế lương, thưởng và quyền tự chủ

Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đầy tham vọng: Đến năm 2030 có từ 1-3 DNNN lọt vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, có 50 DNNN vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á. Phấn đấu có ít nhất 3 ngân hàng thương mại Nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất khu vực châu Á về tổng tài sản…

Để đạt được những mục tiêu đầy tham vọng trên, hàng loạt cơ chế được xem là “nút thắt” bấy lâu nay của DNNN đã được tháo gỡ.

Theo đó, Nghị quyết 79 cho phép thực hiện có hiệu quả cơ chế tiền lương, bảo đảm khả năng cạnh tranh của DNNN với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác trong việc thu hút nguồn lực chất lượng cao. Xây dựng cơ chế thưởng tại doanh nghiệp theo tỉ lệ đối với phần lợi nhuận vượt kế hoạch, gắn với nâng cao chất lượng công tác lập và giao kế hoạch của doanh nghiệp, bảo đảm chặt chẽ, sát thực tiễn.

Đánh giá về chính sách mới này, TS Nguyễn Minh Thảo - Phó Trưởng Ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, lâu nay DNNN vừa phải làm nhiệm vụ chính trị vừa phải kinh doanh có lãi, nhưng lại bị đánh giá chung trong một bảng kết quả.

Lần này, Nghị quyết 79 yêu cầu tách bạch hạch toán nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh doanh - những nhiệm vụ do Nhà nước đặt hàng phải được giao vốn đầy đủ và đánh giá riêng. Nguyên tắc "giao nhiệm vụ phải giao vốn" sẽ chấm dứt nghịch lý lâu nay, khi doanh nghiệp phải đầu tư vào hạ tầng chiến lược nhưng lại bị khống chế giá và không được cấp đủ nguồn lực.

Cùng với quyền tự chủ tài chính và cơ chế thưởng linh hoạt, Nghị quyết 79 cũng mở đường cho DNNN nâng cao năng lực quản trị nhân sự cấp cao. Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết 79 là cho phép DNNN chủ động hơn trong việc lựa chọn và sử dụng đội ngũ nhân sự cấp cao có đủ năng lực để xây dựng chiến lược kinh doanh và vận hành doanh nghiệp hiệu quả.

Theo TS Nguyễn Minh Thảo, cơ chế này góp phần tạo sự công bằng giữa khu vực DNNN và doanh nghiệp tư nhân, khi lâu nay khu vực tư nhân đã được toàn quyền thuê và sử dụng nhân sự quản lý cấp cao, trong khi DNNN còn chịu nhiều ràng buộc về thủ tục và điều kiện bổ nhiệm.

“Việc thuê giám đốc, tổng giám đốc và trao quyền điều hành cần đi đôi với cam kết rõ ràng về hiệu quả sản xuất kinh doanh, cùng một cơ chế giám sát phù hợp”, bà Thảo kiến nghị.

Cần phát triển bằng cạnh tranh, không bằng đặc quyền

Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn mới, việc tập trung vào thiết kế lại nhiệm vụ, cơ chế và kỳ vọng, giúp DNNN thực sự trở thành "đầu kéo" trong chiến lược tăng trưởng quốc gia được xem là một nhiệm vụ then chốt.

Ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho biết, kinh tế Nhà nước tồn tại dưới nhiều hình thức và tại Nghị quyết 79 tập trung nói đến 2 hình thức nổi bật là DNNN và đơn vị sự nghiệp công lập.

Theo ông Hiếu, Nghị quyết nhắc rất rõ một nhóm DNNN mà Nhà nước không cần thiết giữ cổ phần chi phối. Với nhóm này, thông điệp là phải tái cơ cấu mạnh mẽ và có thể theo các hướng như sáp nhập những doanh nghiệp phù hợp để hình thành các "trọng tâm, trọng điểm", tạo khu vực doanh nghiệp mạnh hơn, tập trung hơn hoặc cổ phần hóa, thậm chí nếu không cần giữ chi phối thì cổ phần hóa hết. Ngoài ra cũng có thể đưa về Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) hoặc giao về địa phương.

Ông Hiếu cũng hoan nghênh nghị quyết đề cập việc tái cơ cấu toàn diện SCIC theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp và hướng tới hình thành một quỹ đầu tư quốc gia. Theo ông, nếu làm được, mô hình này sẽ tạo ra một cơ chế sử dụng nguồn lực Nhà nước chủ động hơn, thị trường hơn, dẫn dắt hơn.

Mạch xuyên suốt của Nghị quyết 79 là phát triển DNNN không phải bằng cơ chế ưu ái đặc quyền. Tinh thần nghị quyết thể hiện rõ, DNNN phải theo các nguyên tắc thị trường, không độc quyền, cạnh tranh song song với các khu vực khác. Đồng thời, nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hợp tác và liên kết giữa Nhà nước với các nhà đầu tư khác, tận dụng năng lực, nguồn lực, trí tuệ và sự nhanh nhạy, linh hoạt của khu vực tư nhân. Tức là quan hệ bổ trợ, chứ không phải quan hệ "một mình một chợ".