Nghịch lý của giới siêu giàu trong bức tranh kinh tế toàn cầu

Khối tài sản ngày càng "phình to"

Năm 2025 khép lại với một nghịch lý nổi bật của kinh tế thế giới khi tăng trưởng toàn cầu chậm lại, lạm phát duy trì ở mức cao tại nhiều nền kinh tế, chi phí sinh hoạt leo thang và bất ổn địa chính trị tiếp tục kéo dài, nhưng tài sản của giới siêu giàu, đặc biệt là các tỷ phú hàng đầu thế giới, lại tăng với tốc độ chưa từng có.

Theo Chỉ số Tỷ phú Bloomberg, 10 người giàu nhất thế giới đã tăng thêm gần 600 tỷ USD tài sản chỉ trong năm 2025, đưa tổng giá trị tài sản của nhóm này vượt mốc 2.500 tỷ USD. Con số này thậm chí cao hơn giá trị vốn hóa của Tập đoàn Amazon - một trong những doanh nghiệp lớn nhất thế giới, với hơn 1,5 triệu lao động và doanh thu hàng năm vượt 600 tỷ USD.

Điều đáng chú ý là mức tăng tài sản kỷ lục của giới tỷ phú diễn ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế lớn vẫn đang chật vật với lãi suất cao nhằm kiềm chế lạm phát, thị trường lao động có dấu hiệu suy yếu, lĩnh vực bất động sản trầm lắng và sức mua của người dân bị bào mòn đáng kể. Tại nhiều quốc gia, người lao động phải đối mặt với thu nhập thực tế giảm, chi phí nhà ở, y tế và giáo dục tăng nhanh hơn mức tăng lương, buộc họ phải thắt chặt chi tiêu và trì hoãn các quyết định quan trọng của đời sống.

Thực trạng này cho thấy sự tách rời ngày càng rõ rệt giữa nền kinh tế thực và thị trường tài sản tài chính. Trong khi khu vực sản xuất - dịch vụ phục vụ nhu cầu thiết yếu của đại bộ phận dân cư tăng trưởng chậm, thì thị trường chứng khoán và các loại tài sản tài chính lại chứng kiến những đợt tăng giá mạnh, mang lại lợi ích chủ yếu cho nhóm sở hữu vốn lớn.

Một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy làn sóng gia tăng tài sản của giới tỷ phú trong năm 2025 chính là cơn bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI). Các tập đoàn công nghệ hàng đầu liên tục công bố những hợp đồng quy mô lớn, chiến lược đầu tư dài hạn và dự báo tăng trưởng đầy lạc quan liên quan đến AI, bán dẫn, điện toán đám mây và dữ liệu lớn. Điều này đã tạo ra làn sóng mua vào mạnh mẽ trên thị trường chứng khoán, đẩy giá cổ phiếu của nhiều "ông lớn" công nghệ tăng từ vài chục đến trên 60% chỉ trong một năm.

Những tỷ phú nắm giữ cổ phần lớn tại các doanh nghiệp này vì thế chứng kiến giá trị tài sản cá nhân tăng nhanh theo đà tăng của thị trường. Sự gia tăng này mang tính tập trung rất cao, bởi phần lớn cổ phiếu của các tập đoàn công nghệ lớn nằm trong tay một nhóm cổ đông hạn chế.

Không dừng lại ở đó, báo cáo cho thấy 18 cá nhân sở hữu tài sản từ 100 tỷ USD trở lên, thường được gọi là nhóm "centibillionaire", đang nắm giữ tổng tài sản gần 3.600 tỷ USD - tương đương giá trị của một tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Trong khi đó, theo các tổ chức nghiên cứu quốc tế, 10% dân số giàu nhất thế giới đang nắm giữ hơn 90% tài sản tài chính toàn cầu, đặc biệt là cổ phiếu. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ đợt tăng trưởng nào của thị trường tài chính, dù xuất phát từ đổi mới công nghệ hay chính sách kinh tế, cũng chủ yếu mang lại lợi ích cho một nhóm rất nhỏ trong xã hội.

Hệ thống thúc đẩy sự giàu lên của các tỷ phú

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của nghịch lý "tỷ phú giàu lên giữa khó khăn" nằm ở chỗ thị trường tài chính không phản ánh đầy đủ tình trạng của nền kinh tế thực. Trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đối mặt với chi phí vốn cao, khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế và nhu cầu tiêu dùng suy yếu, thì các tập đoàn lớn lại có nhiều lợi thế vượt trội.

Thứ nhất, các doanh nghiệp quy mô lớn và những cá nhân sở hữu chúng có khả năng tiếp cận nguồn vốn rẻ hơn, thông qua thị trường tài chính quốc tế và các công cụ đầu tư phức tạp. Thứ hai, họ có thể tối ưu hóa thuế và chi phí hoạt động trên phạm vi toàn cầu, nhờ mạng lưới pháp lý và tài chính tinh vi. Thứ ba, họ thường là nhóm hưởng lợi lớn nhất từ các chính sách tiền tệ và tài khóa được thiết kế để ổn định nền kinh tế sau khủng hoảng.

Hệ quả là giá cổ phiếu, tài sản tài chính và định giá doanh nghiệp tiếp tục tăng mạnh, trong khi đời sống của phần lớn người dân không được cải thiện tương ứng.

Theo các nhà nghiên cứu về bất bình đẳng, việc các tỷ phú ngày càng giàu không đơn thuần là kết quả của tài năng hay nỗ lực cá nhân, mà phản ánh một hệ thống kinh tế - chính trị cho phép của cải được "dồn lên trên" một cách có hệ thống. Hệ thống này vận hành dựa trên 4 trụ cột chính: Trước hết là tích lũy ban đầu, thông qua việc sở hữu doanh nghiệp lớn hoặc cổ phần chi phối trong các ngành then chốt của nền kinh tế. Tiếp đó là bảo vệ tài sản, với sự tham gia của đội ngũ chuyên gia thuế, luật sư và các cấu trúc tài chính phức tạp nhằm giảm thiểu nghĩa vụ thuế. Thứ ba là ảnh hưởng chính trị, thể hiện qua việc tài trợ cho các chiến dịch vận động chính sách, từ đó bảo vệ lợi ích kinh tế lâu dài. Cuối cùng là khai thác siêu lợi nhuận, thông qua đầu tư vào các lĩnh vực thiết yếu như y tế, nhà ở, giáo dục - nơi người tiêu dùng có ít lựa chọn thay thế.

Cách vận hành này khiến của cải không chỉ tăng mà còn tự củng cố quyền lực kinh tế và chính trị, tạo ra một vòng lặp bất bình đẳng rất khó phá vỡ. Hệ quả xã hội của xu hướng này là sâu rộng và đa chiều. Khoảng cách giàu - nghèo ngày càng lớn, chi phí y tế, nhà ở và các dịch vụ thiết yếu tăng nhanh hơn thu nhập, tạo áp lực lớn lên đời sống của người dân. Nhiều người buộc phải trì hoãn các quyết định quan trọng như mua nhà, sinh con hoặc chuyển việc, làm gia tăng tâm lý bất an và bất mãn trong xã hội.

Theo Tổ chức Oxfam, chỉ riêng mức tăng 2.200 tỷ USD tài sản của 500 người giàu nhất thế giới trong năm 2025 đã đủ để đưa hàng tỷ người thoát nghèo, nếu được phân bổ lại một cách hợp lý. Con số này cho thấy tiềm năng rất lớn của nguồn lực xã hội, đồng thời làm nổi bật vấn đề phân phối và sử dụng của cải.

Các chuyên gia cho rằng bất bình đẳng không phải là điều tất yếu, mà là kết quả của các lựa chọn chính sách. Những giải pháp được đề xuất bao gồm cải cách hệ thống thuế theo hướng lũy tiến mạnh hơn, đóng các "kẽ hở" thuế toàn cầu, tăng lương tối thiểu, củng cố vai trò của công đoàn và đầu tư mạnh hơn vào y tế, giáo dục, nhà ở và an sinh xã hội. Tuy nhiên, để những giải pháp này trở thành hiện thực, cần có ý chí chính trị đủ mạnh và sự đồng thuận xã hội rộng rãi, trong bối cảnh ảnh hưởng của giới siêu giàu đối với chính sách vẫn rất lớn.