Ngựa Việt - Dáng đứng quê hương trong nhịp thở mùa xuân

Mỗi độ xuân về, khi đất trời chuyển mình trong hương trầm và sắc hoa, con người lại tìm về những biểu tượng thân quen để gửi gắm ước vọng cho một năm mới an hòa, bền vững. Trong kho tàng văn hóa Việt, hình tượng ngựa hiện lên không rực rỡ như rồng, không kiêu sa như phượng, mà mang vẻ đẹp lặng lẽ, bền bỉ và gắn bó với mặt đất quê hương.

Những hoa văn, tạo hình tưởng chừng chỉ để trang trí thực ra lại là nơi cha ông gửi gắm ký ức, thẩm mỹ và trật tự tinh thần của cả một cộng đồng. Nhìn dáng ngựa trong các di vật cổ, ta không chỉ thấy một con vật, mà còn thấy một lối nghĩ về cuộc sống: đi chậm nhưng chắc, bền mà sâu.

Một trong những minh chứng hiếm hoi và quý giá cho tạo hình Ngựa Việt là tượng ngựa gốm đất nung Quảng Đức (Phú Yên trước đây). Không phải dáng phi nước đại, không phải khoảnh khắc tung vó, tượng ngựa ấy đứng yên: thân dày, khối chắc, trọng tâm thấp - mọi đường nét như sinh ra để chịu tải và đi đường dài.

Chính dáng đứng ấy gợi ra câu hỏi: Ngựa Việt là chiến mã hay bạn đồng hành của mưu sinh? Là tốc độ hay sức bền? Là phô diễn hay tích lũy? Câu trả lời nằm ở tinh thần hậu phương - nơi sức mạnh được đo bằng khả năng vượt qua mùa mưa nắng, qua dốc núi, qua những con đường gập ghềnh của lịch sử.

Gặp lại “người quen” trong ký ức cha ông

Từ gốm nâu thời Trần, đến những mảng chạm gỗ ở đình làng với hình ảnh ông quan thong dong cưỡi ngựa, hay những chi tiết trang trí tưởng như rất phụ, hình tượng ngựa vẫn hiện diện như một “người quen”, vì rất đúng với khí chất Việt.

Ngựa đi cùng con người qua những con đường núi quanh co, qua các chuyến thồ hàng nặng trĩu, qua mùa vụ và những cuộc chuyển dời. Muốn hiểu một dân tộc, hãy nhìn cách họ tạo hình con vật đồng hành. Ngựa Việt không phô diễn cơ bắp, mà hiện diện như một thói quen văn hóa: lặng lẽ, thực dụng và giàu nghĩa tình.

Giải mã dáng hình

Thân đầy - mỹ cảm của sự sung túc: Không phải sự nặng nề, mà là nhãn quan nông nghiệp: cái đẹp gắn với sức sống và khả năng chịu đựng. Một thân ngựa tròn đầy là biểu tượng của sức chứa: chứa năng lượng, chứa mùa vụ và sâu hơn là chứa niềm tin vào sự ổn định.

Chân ngắn - triết lý đứng vững: Nếu nhìn bằng con mắt của thảo nguyên, chân ngắn có thể bị coi là chậm. Nhưng nhìn từ bùn lầy, dốc đá và những lối mòn quen thuộc của đời sống Việt, đó lại là lựa chọn hợp lý nhất: đủ thấp để bám đất, đủ chắc để giữ thăng bằng. Đôi chân ấy như một ẩn dụ: muốn đi xa, trước hết phải đứng vững trên con đường của mình.

Dáng khỏe - khí phách nội tại: Không cần tả thực giải phẫu, nhưng vẫn toát ra sức mạnh của sự bền gan, không bỏ cuộc. Đó là khí phách Việt: không khoa trương, nhưng đủ dẻo dai để vượt qua những đoạn đường khắc nghiệt nhất.

Lưng ngựa thồ - tự do đi đường dài một cách tự tại

Trong ký ức văn hóa Việt, ngựa hiện lên rất đời: ngựa thồ, ngựa đường núi, ngựa của giao thương và mưu sinh. Trên lưng nó không chỉ có hàng hóa, mà còn là sự nối dài của văn hóa: nối núi với đồng bằng, nối bản với chợ, nối người với người.

Khi đặt hình ảnh ngựa lao động bên cạnh ngựa sắt Thánh Gióng - biểu tượng của khí lực vệ quốc - hay ngựa “mã đáo” mang ước vọng hanh thông, ta thấy một hệ biểu tượng phong phú. Ba lớp hình ảnh ấy bổ sung cho nhau, tạo nên một trục hào khí rất riêng của đất Việt.

Để di sản đi cùng nhịp thở thời đại

Điều quan trọng không phải là ca tụng, mà là làm sao để hình tượng ấy không ngủ quên. Di sản chỉ thực sự sống khi được thấu hiểu và đưa trở lại đời sống bằng ngôn ngữ của thời đại.

Giữ lại tinh thần cốt lõi của ngựa Việt - bền bỉ, chịu tải, đứng vững để còn đi tiếp - chính là cách để di sản hòa vào hiện tại. Nhiều tạo hình ngựa không nhấn vào khoảnh khắc tung vó, mà vào khoảnh khắc đứng yên: đứng để còn gánh, đứng để còn đi đường dài.

Trong những tiếp biến đương đại, hình tượng ngựa được giản lược, tiết chế, khối chắc và có nhịp lặp như vòng đời nối vòng đời. Nếu trong mỹ cảm ngoại lai, “tiến” thường đồng nghĩa với bứt phá, thì trong lẽ sống đất mẹ, “tiến” là đi qua chu kỳ mà dày lên, quay về mà sâu hơn.

Ngựa hôm nay không chỉ để ngắm. Nó hiện diện như một nhịp thở văn hóa - nhắc con người về sự kiên tâm, sức chịu đựng và niềm tự trọng bản địa trong từng dáng đứng.

Ngựa Việt - trong dáng đứng quê hương gửi một thông điệp hiền hòa cho mùa mới: “Muốn đi xa, hãy đi chắc. Muốn bay cao, hãy biết bám rễ”.