Người Dao Hạ Sơn giữ Tết theo vòng quay mùa vụ

Giữa tiết xuân còn vương trên những triền đồi Ngọc Lặc, bản Hạ Sơn hiện ra yên bình dưới làn sương mỏng. Không ồn ào hội hè, không rực rỡ cờ hoa, nhưng trong mỗi nếp nhà sàn của người Dao Quần Chẹt, không khí Tết vẫn đậm đặc. Đó là "Tết năm cùng" – cái Tết không chờ giao thừa, không tính theo lịch chung, mà bắt đầu khi mùa màng đã khép lại, thóc lúa đầy bồ, lòng người thảnh thơi sau một năm lao động.

Hơn nửa thế kỷ trước, từ những dãy núi cao Quan Hóa, Bá Thước, các gia đình người Dao rời cuộc sống du canh du cư xuống Hạ Sơn lập bản. Ông Phùng Quang Du, người có uy tín trong cộng đồng, chậm rãi kể rằng cái tên "hạ sơn" không chỉ mang nghĩa "xuống núi", mà còn đánh dấu một bước chuyển quan trọng từ cuộc sống theo rừng sang định cư lâu dài, gắn bó với ruộng nương làng bản.

Từ nhịp sống mới ấy, "Tết năm cùng" được duy trì như một cách khép lại vòng quay của năm cũ. Khi nương rẫy đã xong, người dân dành trọn thời gian cho việc chuẩn bị lễ Tết. Không khí trong bản rộn ràng theo một cách riêng, vừa nhộn nhịp vừa nền nếp.

Tiếng chày giã bánh dầy vang lên đều đặn trong các ngõ nhỏ. Nếp nương chắc mẩy được chọn kỹ, hấp chín rồi đưa vào cối giã. Thanh niên đảm nhiệm phần nặng nhọc còn các bà, các mẹ khéo léo nặn từng chiếc bánh tròn đặt lên lá chuối xanh. Với người Dao Quần Chẹt, bánh dầy tượng trưng cho mặt trời, cho sự tròn đầy và sinh sôi. Mỗi chiếc bánh không chỉ là món ăn ngày Tết, mà còn gửi gắm ước mong về một năm mới no đủ.

Quanh cối giã bánh, tiếng cười nói rộn ràng của trai gái, già trẻ hòa lẫn vào mùi thơm của nếp mới. Những công đoạn ấy lặp lại năm này qua năm khác, trở thành ký ức chung của cả cộng đồng. Với nhiều gia đình, đó còn là dịp để người lớn truyền dạy cho con cháu cách chọn nếp, cách giã bánh, cách nặn bánh sao cho tròn đều – những thao tác nhỏ nhưng chứa đựng cả nếp nhà.

Nếu bánh dầy là phần hữu hình của ngày Tết, thì lễ cúng tổ tiên là trung tâm của nghi lễ. Trong mỗi gia đình, nhà cửa được dọn dẹp sạch sẽ, bàn thờ bày biện trang nghiêm. Theo anh Phùng Bá Cảnh, thôn Hạ Sơn, lễ cúng Tết năm cùng không thể thiếu thầy cúng – những người am hiểu tiếng Dao cổ và nắm giữ tri thức nghi lễ truyền đời.

Ba bàn thờ được lập gồm thờ Bàn Vương – thủy tổ người Dao, thờ tổ tiên dòng họ và thờ hội đồng ma. Trong làn khói hương bảng lảng, lời khấn vang lên trầm đều, kể lại hành trình khai phá, dựng bản của cha ông, báo cáo một năm lao động đã qua và gửi gắm mong ước cho năm mới bình an, mùa màng thuận lợi.

Điểm đặc biệt của lễ cúng nằm ở sự mộc mạc nhưng đầy thành kính. Tiền vàng được làm thủ công từ giấy bản, mâm cỗ bày trong rổ tre lót lá chuối. Cách sắp đặt ấy gợi nhắc một thời con người sống gần gũi với rừng núi, coi trọng sự hài hòa với thiên nhiên.

Khi nghi lễ kết thúc, Tết lan sang những bữa cơm cộng đồng. Không phân biệt khách hay chủ, mọi người quây quần bên mâm, nâng chén rượu ngô cay nồng, trao nhau lời chúc đầu xuân. Các bậc cao niên nhắc con cháu gìn giữ chữ viết, trang phục, phong tục truyền thống như cách giữ lấy căn cước của chính mình.

Hạ Sơn hôm nay đã đổi thay nhiều. Con đường bê tông uốn lượn giữa màu xanh cây cối dẫn vào bản là minh chứng cho sự chuyển mình của vùng đất từng là nơi dừng chân muộn màng. Đời sống vật chất được cải thiện, nhà cửa khang trang hơn, trẻ em được đến trường đầy đủ. Nhưng giữa những đổi thay ấy, "Tết năm cùng" vẫn được giữ gìn như một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần.

Tết theo mùa vụ diễn ra đầy cảm xúc nhưng không phô trương. Nó đến và đi theo nhịp ruộng nương, nhưng đọng lại trong lòng mỗi người như một lời nhắc về cội nguồn. Giữa mùa xuân đang trải rộng trên khắp bản làng, Tết năm cùng ở Hạ Sơn góp thêm một sắc màu riêng vào bức tranh văn hóa đa dạng của các dân tộc trên dải đất này – nơi thời gian được đo bằng mùa màng và ký ức cộng đồng.