Người trẻ ra trường trong áp lực cạnh tranh: Phân hóa cơ hội, gia tăng áp lực

Chỉ còn vài tháng trước khi rời giảng đường, nhiều sinh viên năm cuối không còn háo hức mà thay vào đó là cảm giác lo âu, chênh vênh. Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng cạnh tranh, tấm bằng đại học không còn là "tấm vé đảm bảo" cho một công việc ổn định, buộc người trẻ phải chủ động thích nghi và tự định hình con đường nghề nghiệp.

Theo Báo cáo Thị trường tuyển dụng 2026 của nền tảng Joboko, năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp chung của Việt Nam ở mức 2,22%, song tỷ lệ thất nghiệp thanh niên lên tới 8,38%, đặc biệt tại khu vực thành thị là 11,24%. Đáng chú ý, nhu cầu tuyển dụng gia tăng ở nhiều cấp bậc nhưng không lan tỏa đến nhóm Fresher, cho thấy sự phân hóa rõ rệt, nghiêng về lao động đã có kinh nghiệm.

Thị trường lao động đang có sự phân hóa rõ rệt, đặt sinh viên trước hai tình thế phổ biến: cạnh tranh khốc liệt ở những ngành "hot" hoặc chật vật tìm việc đúng chuyên môn ở những lĩnh vực giảm nhu cầu. Trong bối cảnh đó, việc làm sau tốt nghiệp không còn là lộ trình tuyến tính, mà đòi hỏi người trẻ phải chủ động thích ứng và định hình lại con đường nghề nghiệp.

Cạnh tranh khốc liệt ở nhóm ngành "hot"

Thực tế cho thấy, ở nhiều ngành được coi là "hot" như kinh tế, tài chính – ngân hàng, số lượng sinh viên theo học luôn ở mức cao, kéo theo mức độ cạnh tranh ngày càng gay gắt khi bước vào thị trường lao động. Bên cạnh yêu cầu về kiến thức chuyên môn, doanh nghiệp ngày càng coi trọng kỹ năng thực hành và khả năng thích ứng, trong khi không ít sinh viên vẫn thiếu trải nghiệm thực tế, dẫn đến khó khăn khi tham gia thị trường lao động.

Bạn Phương Linh, sinh viên ngành Kinh doanh quốc tế, cho biết đang định hướng theo lĩnh vực phân tích rủi ro, cụ thể là rủi ro tín dụng hoặc rủi ro thị trường. "Trong quá trình học, em khá thích phân tích số liệu và đào sâu vấn đề, nên mong muốn theo đuổi mảng này sau khi ra trường", Linh chia sẻ. Để đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng, Linh chủ động bổ sung kỹ năng Excel nâng cao, dự định học thêm Python, đồng thời tìm hiểu các chứng chỉ chuyên môn như FRM, CFA và cập nhật kiến thức về Basel. Tuy nhiên, bạn thừa nhận vẫn còn hạn chế về trải nghiệm thực tế. "Khi tiếp cận công việc cụ thể, em vẫn còn bỡ ngỡ vì thiếu các tình huống thực tế" - Linh nói.

Áp lực cạnh tranh trong ngành cũng là điều hiện hữu. Theo Linh, cơ hội việc làm vẫn có, nhưng yêu cầu ngày càng cao, đặc biệt tại các doanh nghiệp lớn, buộc sinh viên phải chuẩn bị kỹ lưỡng hơn ngay từ khi còn trên ghế nhà trường. Dù vậy, bạn cho biết sẵn sàng bắt đầu từ những vị trí mang tính "bước đệm" để tích lũy kinh nghiệm và từng bước tiếp cận công việc đúng chuyên môn.

Ở một góc độ khác, bạn Đình Đức (sinh năm 2005), sinh viên Học viện Ngân Hàng, lựa chọn học vượt chương trình để ra trường sớm hơn thay vì đi làm thêm. Dù đã chủ động tìm hiểu thị trường việc làm và tham khảo kinh nghiệm từ người đi trước, Đức cho biết vẫn gặp khó khăn trong việc xác định hướng đi phù hợp. "Khó nhất là tìm được công việc đúng với năng lực và mong muốn của bản thân. Em cũng chưa nắm rõ quy trình tuyển dụng nên đôi khi bỏ lỡ cơ hội"- Đức chia sẻ.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc chủ động rút ngắn thời gian đào tạo cho thấy nỗ lực "đi trước" của người trẻ. Tuy nhiên, thực tế cũng đặt ra yêu cầu không chỉ về tốc độ, mà còn ở khả năng xác định đúng hướng đi và chuẩn bị đủ năng lực để đáp ứng yêu cầu thị trường. Với Đức, hành trình ra trường sớm không đồng nghĩa với lợi thế tuyệt đối, mà vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện kỹ năng và định hình con đường nghề nghiệp phù hợp.

Có thể thấy, dù lựa chọn cách "đi trước" hay chuẩn bị theo hướng chuyên sâu, sinh viên trong nhóm ngành "hot" vẫn phải đối mặt với áp lực cạnh tranh lớn. Thực tế này phản ánh một nghịch lý: nguồn cung lao động ở các ngành phổ biến không hề thiếu, nhưng chất lượng và mức độ sẵn sàng đáp ứng công việc lại chưa theo kịp yêu cầu của doanh nghiệp. Khi khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn chưa được thu hẹp, sinh viên buộc phải tự bổ sung kỹ năng, tích lũy trải nghiệm và chấp nhận cạnh tranh ngay từ vạch xuất phát để tìm kiếm cơ hội phù hợp.

Chấp nhận "lệch hướng" để thích ứng

Trái với nhóm ngành có mức độ cạnh tranh cao, nhiều sinh viên ở các lĩnh vực có nhu cầu tuyển dụng hạn chế lại đối diện với thực tế khó tìm việc đúng chuyên môn, buộc phải chấp nhận những công việc mang tính tạm thời hoặc trái ngành để duy trì thu nhập và tích lũy kinh nghiệm.

Cũng theo Báo cáo Nguồn nhân lực Việt Nam 2023 do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội công bố, gần 40% sinh viên tốt nghiệp đại học phải làm trái ngành hoặc đảm nhận các vị trí không đòi hỏi trình độ tương đương. Một số lĩnh vực như luật, sư phạm, tài chính – ngân hàng có tỷ lệ thất nghiệp tương đối cao, trong khi nhiều ngành kỹ thuật, công nghệ lại thiếu hụt nhân lực, đặc biệt là kỹ sư công nghệ, kỹ thuật viên cơ điện tử, lập trình và nhân lực vận hành chuỗi cung ứng số. Điều này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường vẫn còn lớn.

Trong bối cảnh đó, bạn Dương Quốc Hưng, sinh sống và học tập tại Hà Nội, cho biết việc tìm kiếm công việc phù hợp hiện nay không dễ dàng. "Nhiều doanh nghiệp yêu cầu kinh nghiệm, trong khi sinh viên mới ra trường lại thiếu trải nghiệm thực tế"- Hưng chia sẻ.

Chủ động tiếp cận thị trường từ sớm, Hưng hiện làm công việc liên quan đến thương mại điện tử tại một doanh nghiệp hàng tiêu dùng. Công việc giúp bạn có thu nhập và va chạm thực tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít trăn trở về định hướng lâu dài. "Có việc làm là lợi thế, nhưng em không muốn gắn bó lâu dài với công việc trái ngành. Em vẫn mong tìm được công việc đúng chuyên môn để phát triển bền vững hơn" -Hưng nói.

Theo Hưng, việc chấp nhận làm trái ngành có thể là giải pháp tình thế trong giai đoạn đầu, song nếu kéo dài sẽ tiềm ẩn nguy cơ "lệch hướng" nghề nghiệp. "Nếu chọn sự ổn định trước mắt mà không đúng định hướng, về lâu dài sẽ rất khó quay lại con đường mình đã học"- bạn bày tỏ.

Thực tế cho thấy, lựa chọn làm trái ngành không chỉ xuất phát từ khó khăn trong tìm việc, mà còn phản ánh áp lực tài chính và tâm lý mà sinh viên mới ra trường phải đối mặt. Với mức lương khởi điểm phổ biến khoảng 7–8 triệu đồng/tháng, nhiều người buộc phải ưu tiên công việc có thu nhập trước mắt thay vì kiên trì tìm kiếm vị trí phù hợp chuyên môn. Điều này tạo ra một vòng lặp: thiếu kinh nghiệm nên khó tìm việc đúng ngành, nhưng khi đã đi làm trái ngành quá lâu lại càng khó quay trở lại.

Giữ vững chuyên môn cốt lõi trong xu hướng đa lựa chọn nghề nghiệp

Từ những lựa chọn khác nhau của sinh viên, có thể thấy thị trường lao động hiện nay không còn phù hợp với một lộ trình nghề nghiệp cố định, mà đòi hỏi người trẻ phải linh hoạt thích ứng, đồng thời giữ vững định hướng dài hạn.

Ở góc độ chuyên gia, TS. Đinh Thị Xuân Hòa, Phó Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận định: "Chúng ta đang chứng kiến một cuộc cách mạng về tư duy lao động", trong đó khái niệm ổn định không còn mang tính tuyệt đối như trước. Việc người trẻ chấp nhận làm công việc "bước đệm", theo đuổi nhiều hướng đi hay chủ động rút ngắn lộ trình đào tạo là những biểu hiện của quá trình thích ứng trước một thị trường nhiều biến động

Theo bà, xu hướng làm nhiều công việc không phải là sự hời hợt, mà là phản ứng tất yếu trước áp lực kinh tế và sự phát triển của hạ tầng số. Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở số lượng công việc, mà ở khả năng duy trì một trục phát triển nghề nghiệp rõ ràng. "Người trẻ cần xây dựng năng lực theo mô hình chữ T, với một chuyên môn cốt lõi đủ sâu, từ đó mở rộng các kỹ năng bổ trợ để nâng cao năng lực cạnh tranh"- bà nhấn mạnh.

Trong bối cảnh thị trường lao động biến động, việc chấp nhận "lệch hướng" ở giai đoạn đầu không hoàn toàn tiêu cực nếu được nhìn nhận như một bước đệm có tính toán. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc làm trái ngành hay không, mà ở khả năng duy trì định hướng dài hạn và chủ động bồi đắp năng lực để từng bước quay về hoặc tiến tới lĩnh vực phù hợp.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ "bán lẻ năng lực" khi người trẻ tham gia nhiều công việc nhưng thiếu trọng tâm, dễ rơi vào trạng thái trung bình và khó tạo dựng lợi thế dài hạn. Bên cạnh đó, ranh giới giữa sự năng động và nguy cơ kiệt sức cũng ngày càng mong manh nếu không biết cân bằng giữa mục tiêu trước mắt và định hướng lâu dài.

Từ góc độ đào tạo, yêu cầu đặt ra là tiếp tục thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn thông qua tăng cường kết nối với doanh nghiệp, bổ sung kỹ năng nghề nghiệp và định hướng rõ ràng cho sinh viên ngay từ khi còn trên ghế nhà trường. Như chuyên gia nhấn mạnh, nếu chỉ chạy theo những lợi ích ngắn hạn, người trẻ có thể đang đánh đổi tương lai của mình.

Doanh nghiệp ngày càng ưu tiên kỹ năng thực hành, kinh nghiệm và khả năng thích ứng, trong khi cơ hội dành cho sinh viên mới ra trường còn hạn chế. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng cho thấy tỷ lệ thanh niên không có việc làm hoặc không tham gia học tập, đào tạo vẫn ở mức đáng quan tâm.

Trước những biến động của thị trường lao động, hành trình từ giảng đường đến việc làm không còn là con đường thẳng, mà đòi hỏi người trẻ phải chủ động thích ứng và kiên định với mục tiêu dài hạn.

Những lựa chọn khác nhau, dù là tạm làm trái ngành, học vượt hay theo đuổi chuyên môn sâu, đều phản ánh nỗ lực tìm kiếm vị trí phù hợp trong một môi trường ngày càng cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, điều quan trọng không chỉ là có việc làm, mà là từng bước xây dựng con đường nghề nghiệp đúng hướng, bền vững và có giá trị.