Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng (Báo Tiền Phong) là người có nhiều năm trải nghiệm thực địa, gắn bó với các hoạt động báo chí về môi trường và bảo tồn động vật hoang dã. Đồng hành cùng Vietnam Wild Live qua hai mùa tại Vườn quốc gia Côn Đảo và Cát Tiên, anh mang đến những câu chuyện sinh động về thế giới tự nhiên, từ đảo Hòn Trứng với hàng nghìn cá thể chim biển đến đời sống kỳ thú của các loài động vật trong rừng đêm. Với anh, sức hấp dẫn của chương trình nằm ở những khoảnh khắc chân thực, bất ngờ và tình yêu dành cho thiên nhiên Việt Nam.
Có những giá trị của thiên nhiên chỉ thực sự được cảm nhận khi con người trực tiếp bước vào rừng, lắng nghe và quan sát. Theo anh, điều gì khiến địa điểm Vietnam Wild Live từng thực hiện qua 2 mùa là VQG Côn Đảo, VQG Cát Tiên trở thành một không gian đặc biệt để khơi gợi tình yêu thiên nhiên, nhất là với những người vốn chưa có nhiều cơ hội tiếp xúc với thế giới hoang dã?
Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng: Điều tôi tâm đắc nhất ở Vietnam Wild Live chính là… những thứ mà tên gọi kể trên đã nói lên tất cả. LIVE - Truyền hình trực tiếp trên nền tảng số quốc gia VTVgo và VTV2, xem trực tiếp dĩ nhiên là (ở nhiều góc độ quan trọng) nó thật hơn, thuyết phục hơn xem qua các bộ phim tài liệu hay các phóng sự truyền hình đã được đạo diễn kỹ.
Trực tiếp lại về thế giới hoang dã (WILD) thì luôn luôn rất hấp dẫn, đó là thời gian thực ở hiện trường, có khi mưa ầm ầm, có khi lá đổ ào ào táo tác, có khi tôi dẫn ở hiện trường mà hú hét lên khi hoang dã lên tiếng bất ngờ mà cảm xúc khiến mình quên mất là có máy quay và có truyền hình trực tiếp trên sóng hình quốc gia. Có khi hứa với khán giả là chúng tôi đi tìm và chuyển máy trực tiếp cho quý vị xem, nếu tìm thấy, nhưng rồi chim bay mất, cá sấu Xiêm lặn mất, bò tót chuồn mất, anh em nín thở chuyển cảnh và tiếc hùi hụi.

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng trong một chuyến tác nghiệp.
Làm LIVE với WILD thì là hai chữ đó là dấu cộng của hai hoặc của nhiều cái khó. Bởi bản thân LIVE đã thách thức, nhưng LIVE về WILD (thiên nhiên hoang dã, với các loài và tập tính rồi sự ngẫu hứng "có giời mới biết được" của chúng) thì còn khó khăn gấp bội, thất thường gấp bội. Cần kỹ năng gấp bội, từ MC tới đạo diễn, từ nhân vật trải nghiệm tới các tay máy thiện chiến. Tôi đặc biệt đồng cảm với khó khăn của các quay phim, kỹ thuật viên khi họ phải "khênh" thiết bị bằng tàu thuỷ từ cảng Trần Đề (Sóc Trăng cũ) ra Côn Đảo, vì quá nhiều và quá nặng để làm LIVE. Không bao giờ tôi quên được, khi ngồi ở trạm cơ động, kiểm lâm Côn Đảo, quay phim Chu Thanh xốc vác ngồi bóc từng mảng da cháy xém tróc lở ở tay chân mình, do leo đảo đá, quay phim dài ngày và nắng cháy dữ dằn…
Còn góc độ nữa, cái hấp dẫn nhất của chương trình, vẫn nằm ở tên gọi của nó VIETNAM, nếu LIVE về WILD mà ở nước ngoài thì nó xa xôi, mà có khi tôi xem rồi, có khi nó là thời gian thực như livestream trên mạng xã hội hay là phim tài liệu công phu quay trong 10 năm cóp nhóp… thì với tôi nó vẫn cơ bản thế. Quan tâm rất vừa phải thôi.
Vì nó là chuyện ở bên kia bán cầu, ở châu lục khác. Còn khi làm về thiên nhiên Việt Nam, tôi thấy nó gần gũi, khơi gợi hơn nhiều. Nhiều người gọi cho tôi hỏi về Hòn Trứng, Côn Đảo, Cát Tiên, sao lạ thế, khi tôi (Hoàng) nói về việc tôi phối hợp cùng VQG Côn Đảo làm hồ sơ, đề nghị và đã được công nhận Kỷ lục Việt Nam cho đảo Hòn Trứng (nói trong chương trình kể trên) - nơi rộng gần 2ha, mà bạn phải đợi chim bay đi rồi mới dám dò dẫm bước từng bước chân mình lên đó, tránh dẫm phải trứng và chim non phủ kín nhiều góc đảo đá - ai cũng ngạc nhiên và họ thật sự muốn ra đó một lần. Họ tò mò, tự hào về thiên nhiên Việt Nam. Họ ngạc nhiên sao ở Cát Tiên vẫn xem được công múa ngoài hoang dã (như video tôi đăng tải), sao vẫn gặp cả đàn bò tót và sao xem thú đêm hấp dẫn cứ như châu Phi vậy, có thật như thế không? Như tôi nói trong chương trình mùa 2, rằng nhiều người nghe tôi kể, họ cứ tưởng tôi bịa ra, bởi họ cứ nghĩ, Việt Nam không thể nào gặp được bò tót ngoài tự nhiên nữa…
Trong Vietnam Wild Live mùa 2, anh đã có những chia sẻ rất thú vị về VQG Cát Tiên - một miền cổ tích giữa đời thực. Việc tổ chức livestream vào ban đêm tại VQG Cát Tiên là điều mới mẻ khơi gợi hứng thú cho nhiều khán giả. Anh có thể phân tích rõ hơn giá trị của cách tiếp cận này? Việc đưa khán giả đến gần hơn với thế giới động vật hoạt động về đêm có thể mở ra những góc nhìn mới nào về đa dạng sinh học và công tác bảo tồn?
Cách đây 2 năm, tôi có viết một bài báo Tết rất quy mô, nhiều ảnh và trình bày như hoạ báo: Miền cổ tích Cát Tiên, tôi gọi đó là một "châu Phi hoang dã" bên bờ sông Đồng Nai. Hệ thống sông lớn, với "cánh tay" dài 90km, ôm lấy những cánh rừng nguyên sinh, trảng cỏ bát ngát, các cây cổ thụ huyền thoại và nhiều loài hoang thú tuyệt bích, sum vầy. Tôi đưa cả bố mẹ tôi (tuổi đều gần 80) đi bộ vào Bàu Sấu (cung này không được phép sử dụng phương tiện giao thông nào), suốt hơn 5km đường núi ấy, thiên nhiên phô bày ra vẻ đẹp mê đắm.
Những tưởng bộ ảnh chim thú tôi chụp ở Cát Tiên đã vô cùng kỹ lưỡng, đã đủ để nhóm VTV lấy vài chục tấm làm lịch Tết 2027, rồi cộng bộ ảnh lại thành video phát sóng trong mùa 2 về chim hoang dã Cát Tiên rồi. Nhưng không, nhóm Wild Live đã có một tuyệt chiêu khác: Cát Tiên về đêm!
Ở góc độ truyền thông, anh đánh giá thế nào về ý nghĩa của mô hình livestream trực tiếp từ thiên nhiên như Vietnam Wild Live? Theo anh, việc để khán giả được quan sát những hình ảnh chân thực, nghe âm thanh của rừng và theo dõi đời sống của các loài động vật ngay trong môi trường sống tự nhiên có sức tác động như thế nào so với những hình thức truyền thông bảo tồn truyền thống?
Nếu chỉ truyền tải hình ảnh trực tiếp ban ngày ở Cát Tiên, thì khán giả mất đi một nửa chiều sâu huyền thoại của không gian cổ tích này rồi. Bởi quá nhiều loài ngủ gà gật ban ngày, rồi đêm mới thoăn thoắt tinh ranh, mắt sáng long lanh đi kiếm ăn, đi tìm gọi bạn tình, đi rình bắt nhau trong một cuộc cạnh tranh sinh tồn vừa khốc liệt lại vừa lãng mạn. Các đồng nghiệp ở VTV2 đã làm tôi nhớ nhiều tới những chương trình truyền hình thực tế lừng danh của National Geographic, Discovery, ở đó rừng đêm hiện lên như vốn có từ thuở hồng hoang, muôn loài "thức giấc" khi ánh mặt trời đi ngủ, chúng nhìn xuyên đêm, chúng định vị bằng từ trường trái đất, mắt chúng nhìn "xuyên thấu" và có cả công nghệ… 3D, quét gần như 360 độ mà khỏi cần ngoái cổ, chúng có thể tính toán kỹ khoảng cách với con mồi chính xác từng milimet. Chàng, nàng cùng lướt đi trong màn đêm như một sát thủ câm lặng, kỹ nghệ săn mồi của chúng dường như đã tiến hoá hoàn hảo từ hàng triệu năm trước…
Những hình flycam trong hoàng hôn, khi xe của nhóm truyền hình "trôi" mơ màng trong nắng quái chiều hôm, giữa bốn bề rừng xanh rậm rì, cảnh thú đi ăn đêm, chắc chắn sẽ gợi cảm hứng khám phá cho bất cứ người Việt Nam nào. Tôi tin, Cát Tiên, Côn Đảo sẽ chưa bao giờ đông khách du lịch và những người yêu thiên nhiên, thích khám phá trải nghiệm như thế, sau các mùa Wild Live.

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng dành nhiều tâm huyết với công tác bảo tồn thiên nhiên.
Từ góc nhìn của một nhà báo từng có nhiều trải nghiệm thực địa về thiên nhiên và động vật hoang dã, anh có đề xuất gì để Vietnam Wild Live tiếp tục phát triển nội dung trong những mùa tiếp theo?
Trong đêm Cát Tiên của mùa 2, nếu được ước ao: tôi muốn chương trình dành nhiều thời gian hơn khám phá các loài ếch, rắn, bò sát và lưỡng cư nói chung ở Việt Nam, khi màn đêm buông xuống. Với một cái đèn pin chuyên dụng, ánh sáng của chúng không làm hại mắt các loài hoang dã, MC và máy quay đi theo tôi và cộng sự, tôi sẽ cho khán giả xem vẻ đẹp của những con ếch ma cà rồng, những con rắn lục mắt đỏ như ruby, có bé Na (rắn) đem theo những dải trang trí đỏ tươi dọc tấm thân dài, vảy rắn xanh biếc xếp theo những hoa văn cầu kỳ ngoài sức tưởng tượng. Bạn tôi, một nhà bảo tồn tên là Tâm Hoài ở Quảng Trị, quay được thước phim tại Cát Tiên, một con trăn "gấm hoa" rất đẹp, to lớn, đang vật vã nuốt một con cheo cheo, hay một con nai con (loài móng guốc) làm nhàu nát cả một vùng cỏ cây, giá mà chúng ta gặp loài trăn ấy đi săn mồi trong đêm, rồi tôi sẽ giơ ipad ra, tiếp tục phô ra hình ảnh, câu chuyện về cái video có thật của anh Tâm Hoài, với các nhân chứng là cán bộ, lãnh đạo VQG, thì cái Wild và cái Live sẽ sinh động và có nhiều lớp lang hơn nữa. Và không ai cấm làm như thế, khi đang thực hiện LIVE (truyền hình trực tiếp) cả.
Vẫn trong đêm, tôi sẽ đưa bạn đi tìm loài cú đêm mắt đỏ rực và tiếng kêu của nó nao lòng cổ tích. Khi bạn soi đèn pin, chỉ vài giây đầu, nếu không ngắm và chụp ảnh, thì bạn sẽ mất đi cơ hội vàng nhìn thấy và ghi hình được con mắt đẹp, sáng rực như lửa (nhiều loài có tên là cú lửa là vì thế) trong đêm. Chỉ vài giây sau, trời ban cho loài cú (và nhiều loài khác) một lớp màng mỏng ở mắt, nó chớp một cái, mắt được bảo vệ, được "đeo kính". Dĩ nhiên, chúng sẽ không đẹp như cũ nữa. Các chi tiết này, sự huyền diệu của thiên nhiên và sự tiến hoá này, cần được xem như chìa khoá để các chuyên gia đưa khán giả vào các kiến thức hấp dẫn, từ đó truyền cảm hứng cho họ "gần" thiên nhiên hơn nữa, để được tay nôi này bảo vệ, được tấm áo giáp ấy che chở.



Các loài chim đẹp qua lăng kính nhà báo Đỗ Doãn Hoàng.
Tôi cũng ước, kinh phí và công nghệ cho phép, sẽ có một máy quay chuyên dụng bay trên cao, soi tìm các loài hoang dã bằng máy tầm nhiệt, rồi ta tới gần và hiểu tập tính trong màn đêm bịt bùng của nhiều loài, ở nhiều VQG và khu bảo tồn khác nữa của Việt Nam…Tôi cũng muốn, các đạo diễn, quay phim cần quan tâm đến câu chuyện nhiều hơn, ngoài vấn đề cốt lõi, cốt tử là hình ảnh. Tôi nhớ, một chuyên gia có nói: con chim này hay lắm, nhưng hôm nay mưa và chim nhát quá, trời mù, máy quay không quay được, nhưng nó kia kìa. Và bạn ấy cùng khán giả đều rất muốn trên màn hình hiện ra con chim đó, tập tính kỳ lạ đó, để tất cả cùng bị thu hút và thích thú đã. Rồi sau đó lại tiếp tục tìm kiếm ngoài hiện trường với "thời gian thực". Như thế, vừa truyền tải được tư liệu quý (do chính VTV quay trước đó), vừa có cái để so sánh và theo dõi ngoài góc máy thật (trực tiếp); và chuyên gia có cái để bình luận.
Ví dụ: nếu đang bình luận về con chim do tôi và anh Võ Rin chụp, con chà vá do anh Ngọc Long chụp (các chuyên gia của chương trình), mà dùng ảnh tác phẩm ảnh đã triển lãm, đã xuất bản (thậm chí đang trưng bày tại VQG Cát Tiên), đã nhận giải thưởng… của họ để khán giả cùng xem, cùng hình dung, rồi so sánh, rồi bàn luận khi tiếp tục xem hình ảnh thật ngoài hiện trường. Thì sẽ hấp dẫn "ồ, à" hơn nhiều, sẽ "có cái để nói" hơn nhiều (vì các tập tính của động vật hoang dã không dễ gì một lần bấm máy trực tiếp trên sóng có thể tìm thấy hoặc diễn tả nổi!) trong khi vẫn không hề giảm đi giá trị của "truyền hình trực tiếp".
Theo anh, một chương trình livestream về thiên nhiên sẽ cần những yếu tố gì để không chỉ thu hút khán giả trong thời điểm phát sóng mà còn tạo được sự quan tâm lâu dài đối với công tác bảo tồn? Chúng ta cần làm gì để chuyển hóa sự tò mò, thích thú của khán giả thành mong muốn tìm hiểu, đồng hành và tham gia các hoạt động bảo vệ thiên nhiên? (đặc biệt là giới trẻ, học sinh, sinh viên và những người chưa thực sự quan tâm đến động vật hoang dã).
Đó là hàm lượng trí tuệ và sự tận hiến của ê kíp phải đem lại được những cảm xúc xứng tầm, giúp người ta nâng cao nhận thức về bảo tồn, rồi thúc đẩy họ cùng hành động. Tôi thấy Vietnam Wild Live đã làm và làm tốt những điều ấy.
Mới mùa 2, tôi chưa dám nói nhiều về "tác động xã hội" hay điều gì tương tự mà bạn đặt ra ở câu hỏi, nhưng tôi tin họ (trong đó có phần công sức rất rất nhỏ bé của tôi) sẽ làm được. Thậm chí, tôi còn bị ê kíp của VTV truyền cảm hứng ngược lại. Gần 20 năm trước, chúng tôi đã đứng ra thành lập Diễn đàn Nhà báo bảo vệ môi trường, sau đại dịch COVID-19, chúng tôi cùng nhóm họp và hành động quyết liệt với Mạng lưới nhà báo và người trẻ bảo vệ động vật hoang dã. Tức là chúng tôi làm rất nhiều rồi, nhưng đến chương trình của VTV lần này, tôi mới thấy sâu sắc hơn tác động mạnh mẽ của truyền thông "trúng đích" và chuyên nghiệp trong bảo tồn thiên nhiên hoang dã. Tầm vóc, sức lan tỏa mạnh mẽ và những tác động tích cực từ chương trình là thứ tôi có thể cảm nhận được ngày càng rõ ràng qua từng tin nhắn, từng lời bình luận trên mạng xã hội, các cuộc gọi hay mỗi câu chuyện tình cờ ngoài quán cà phê mỗi khi WILD LIVE "lên sóng".
Tôi muốn các ý tưởng về bảo vệ thiên nhiên, về sự sum vầy màu nhiệm của hoang dã cần sinh động hơn, với sự tham gia nhiều hơn của bà con và những người khác nữa, kể cả các chuyên gia nước ngoài từng gắn bó và cống hiến cho thiên nhiên Việt Nam. Tất nhiên, công nghệ, internet, các yếu tố kỹ thuật của chương trình truyền hình trực tiếp đôi khi là một thách thức quá lớn, nhưng nếu nỗ lực, tôi nghĩ là hoàn toàn có thể làm được. Ngoài muông thú còn có cây cổ thụ, có các loài thảo mộc kỳ thú. Ngoài các chuyên gia giỏi giang, người dân sở tại cũng là kho chuyện đầy ý nghĩa và cực kỳ hấp dẫn. Ví dụ, chuyện về mô típ những "sát thủ rừng xanh" hoàn lương đi bảo vệ rừng và động vật rừng, họ hiểu rừng, họ là cánh tay phải của cơ quan chức năng, các nhà bảo tồn để đi bắt lâm tặc và đi phá bẫy thú rừng. Chúng ta hãy bắt đầu từ kho bẫy thú hàng vạn chiếc, rồi chuyến đi gỡ bẫy mà thú rừng quý hiếm rên xiết, có khi nhuộm máu, có khi chúng chết khô thảm hương giữa rừng hoang. Có khi đi đặt bẫy ảnh tìm thú quý mà mở hình ra toàn thợ săn vác súng và cõng xác… nai, hoẵng, sơn dương ra khỏi rừng. Nếu công phu, ta sẽ làm được và khi làm được thì góc nhìn, góc truyền cảm hứng yêu và sống có trách nhiệm với thiên nhiên còn mạnh mẽ, độc đáo hơn nhiều.
Tôi đi châu Phi, hay gần hơn là ngay ở Malaysia, người dân vào rừng già xem muông thú, trẻ em cầm sách vở (có hình chim thú) lên núi đếm chim thú. Các cháu cứ đi lặng lẽ, lắng tai, cầm ống nhòm và sổ - bút, thấy cá thể chim thú hoang dã nào có trong hình ở sách mà cháu quan sát thấy thì đánh dấu vào, nhớ tên và so sánh tập tính, hình dáng của chúng giữa bên ngoài và sách vở. Rồi thầy giáo cô giáo dẫn các cháu vào rừng trải nghiệm, ăn rừng ngủ thác, nghe chim hót, nắm vượn chuyền cành, lắng thấy gió kéo nhạc du dương qua ngàn cây...

"Nữ hoàng linh trưởng voọc chà vá chân nâu đang được ở trong hoang dã hoàn toàn. (Ảnh: Đỗ Doãn Hoàng)
Ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), ở vùng Tuyên Hoá tỉnh Quảng Bình (cũ), cũng có những tour xem chà vá chân nâu (nữ hoàng linh trưởng) rồi voọc gáy trắng tuyệt đẹp, với hàng trăm, hàng nghìn cá thể. Ta hãy thử theo chân các vệ sỹ ân cần của voọc. Cả một đội đủ nam, nữ, người già người trẻ, cùng đi tuần rừng. Tại Sơn Trà, các em, các cháu thường xuyên được đưa lên núi trải nghiệm, sau khi dự án bảo tồn các đàn "nữ hoàng linh trưởng" lớn nhất thế giới ở đây được thành công. Và từ hiện trường, khi thực hiện WILD LIVE, các câu chuyện chiến đấu bảo vệ chà vá chân nâu sẽ được kể. Đó là hành trình biến con khỉ "luôn đem đến điều rủi" (theo quan niệm của nhiều người sở tại xưa kia, họ không phân biệt được khỉ và voọc) - sau khi được các bạn trẻ mở chiến dịch nghìn ngày "nảy lửa" - trở thành một biểu tượng về niềm tự hào thiên nhiên Việt Nam. Họ đã đưa loài voọc ngũ sắc (chà vá chân nâu) này thành hình ảnh nhận diện của thành phố Đà Nẵng khi thành phố này đăng cai tổ chức APEC 2017… ra sao? Nếu livestream ở đây, hình sẽ đẹp, sinh động, đầy màu sắc và câu chuyện để kể cũng rất ý nghĩa, đầy tính dấn thân, nghĩa hiệp. Khi thấy lá phổi xanh của thành phố có nguy cơ bị các công trình bê tông "lấn át"..., không một ai cảm thấy an lòng được.
Tôi nghĩ, cái biên độ để thực hiện chương trình này rất rộng mở, nó rộng mở, phá cách, ngẫu hứng và luôn hấp dẫn như thiên nhiên hoang dã vốn có và luôn luôn là như vậy. Chúc ê kíp đã thành công, lại thành công hơn nữa.
Cám ơn những chia sẻ của anh!
Bạn không thể gửi bình luận liên tục.
Xin hãy đợi 60 giây nữa.