“Nhân sinh Bách nghệ” - Hành trình về với di sản làng nghề

Triển lãm và tọa đàm Nhân sinh Bách nghệ đưa công chúng tìm hiểu những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, lắng nghe tâm huyết của những người gìn giữ nghề truyền thống cùng nỗi trăn trở trước nguy cơ mai một di sản.

Tham gia tọa đàm có ông Lê Quốc Việt, nhà sáng lập thương hiệu Lúa Mùa Tư Việt; NSƯT Lê Bá Linh, Giám đốc Công ty TNHH MTV Sơn mài Mỹ nghệ Tư Bốn; và bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, đồng sáng lập Hội quán Các bà mẹ.

Di sản trong ký ức bao thế hệ

Năm 13 tuổi, ông Lê Quốc Việt phải gánh vác công việc đồng áng sau khi cha qua đời. Những bài học đầu tiên về nghề nông đến với ông qua sự chỉ dẫn của người chú, các bà, các chị người Khmer. Ông học nhổ mạ, cấy lúa, gặt hái ngay trên đồng ruộng. Riêng bà ngoại là người dạy ông trân trọng từng hạt cơm, hiểu được công sức lao động và sự nhọc nhằn của người làm ruộng.

Sau nhiều năm học tập, làm việc trong ngành trồng trọt, đến tuổi 50, ông Việt quyết định tìm về những giống lúa mùa sáu tháng từng gắn bó với đồng ruộng Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 2017, ông bắt tay phục dựng lúa mùa, tìm gặp các bậc lão nông để ghi chép, đối chiếu kinh nghiệm canh tác và lưu giữ những tri thức xưa.

Ký ức về hạt gạo được bà Nguyễn Thị Thanh Thúy nhắc lại qua những năm tháng tuổi thơ ở Đức Trọng (Lâm Đồng), bên dòng Đa Nhim. Dù gia đình không trực tiếp làm ruộng, bà thường phụ ngoại phơi, rũ lúa bằng những nông cụ thủ công. Nếp sống tiết kiệm của mẹ cùng những trải nghiệm thời bao cấp, khi mỗi tháng được phân phối 13 kg gạo, đã để lại trong bà sự trân quý đối với hạt cơm hằng ngày.

NSƯT Lê Bá Linh cũng có những kỷ niệm sâu đậm với đồng ruộng. Sau năm 1975, gia đình ông rời Sài Gòn về Bình Dương rồi sang Trung An (xã Củ Chi) khai hoang, trồng lúa. Ông nhớ hương vị thơm dẻo của các giống lúa mùa Nàng Hương, Nàng Phụng, gạo Nàng Hương Chợ Đào mà mẹ từng buôn bán. Những ký ức ấy khiến ông thêm trân trọng nỗ lực phục dựng các giống lúa cổ truyền của ông Lê Quốc Việt.

Tâm huyết những người giữ nghề

Chiếc bình sơn mài khắc trũng có tuổi đời khoảng 30 năm được NSƯT Lê Bá Linh mang đến tọa đàm gợi lại một kỹ thuật từng phát triển ở Bình Dương, phục vụ sản xuất hàng mỹ nghệ xuất khẩu sang Đông Âu nhưng hiện đang dần mai một. Kỹ thuật khắc trũng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ, đặc biệt phải sử dụng nhựa sơn Phú Thọ tự nhiên để tạo độ mềm phù hợp khi chạm khắc. "Quy trình kỹ thuật làm sơn mài thì đã có sẵn và rất nhiều người biết. Nhưng quy trình mà tôi muốn nói ở đây là quy trình của thời gian, của sự tâm huyết, bảo tồn và gìn giữ", NSƯT Lê Bá Linh chia sẻ.

Theo ông, điều khó nhất là duy trì những kỹ thuật, vật liệu và kinh nghiệm của người xưa để thế hệ sau còn cơ hội tiếp cận. Ông mong muốn người trẻ trực tiếp tìm đến các làng nghề sơn mài Bình Dương, Hạ Thái hay gốm Lái Thiêu, quan sát quy trình chế tác và tìm hiểu giá trị của sản phẩm thủ công.

Cũng dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ nghề truyền thống, bà Nguyễn Thị Thanh Thúy và Hội quán Các Bà Mẹ đã có 14 năm đồng hành cùng các phụ nữ Chăm làm nghề dệt thổ cẩm. Bà và các cộng sự tìm cách ứng dụng thổ cẩm vào các sản phẩm thời trang như ví cầm tay dự tiệc, áo khoác lấy cảm hứng từ cổ phục Nhật Bình kết hợp cùng áo dài. Nhờ có đầu ra ổn định, tổ dệt từng bước tự chủ kinh tế.. Hai năm gần đây, bà tiếp tục hỗ trợ các bạn trẻ làm trang sức từ gáo dừa, mang sản phẩm theo trong những chuyến công tác nước ngoài để giới thiệu, tìm khách hàng. Bà cũng duy trì thói quen mặc áo dài hằng ngày như một cách thể hiện sự trân trọng đối với nghề dệt, nghề may truyền thống.

Nhờ sự chung tay của hơn 3.000 thành viên Hội quán Các bà mẹ, nhiều tổ nghề đã có thêm sự hỗ trợ trong những giai đoạn khó khăn. Những hoạt động kết nối, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm góp phần giúp người thợ duy trì công việc, tiếp tục thực hành các kỹ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nỗi lo sinh kế, trăn trở chuyện truyền nghề

Sau nhiều năm đồng hành cùng các làng nghề, bà Nguyễn Thị Thanh Thúy nhận thấy một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu người kế nghiệp. Nhiều phụ nữ đang giữ nghề dệt thổ cẩm đã ở độ tuổi 50, 60, trong khi người trẻ chưa mặn mà bởi thu nhập từ nghề còn hạn chế. Thực tế ấy khiến việc duy trì các kỹ thuật thủ công truyền thống gặp nhiều trở ngại. Nghề có thể được giới thiệu, quảng bá rộng rãi nhưng vẫn đứng trước nguy cơ mai một nếu thiếu người trực tiếp thực hành và truyền dạy.

NSƯT Lê Bá Linh thẳng thắn nhìn nhận khả năng tiêu thụ sản phẩm có ý nghĩa quyết định đối với sự tồn tại của làng nghề. Theo ông, người thợ dù có tay nghề, năng khiếu và tâm huyết vẫn khó gắn bó lâu dài nếu thu nhập không đủ trang trải cuộc sống. Để tháo gỡ khó khăn, ông đề xuất các cơ quan, doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch đặt hàng sản phẩm thủ công làm quà tặng trong hoạt động đối ngoại, hội nghị và giao lưu văn hóa. "Nghề sơn mài cũng cần tiếp tục nghiên cứu bảng màu, cải tiến thiết kế và đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường, đồng thời duy trì những kỹ thuật đặc trưng như khảm ốc xà cừ, sử dụng sơn tự nhiên và các phương pháp chế tác truyền thống".

Chia sẻ kinh nghiệm tìm đầu ra cho lúa mùa, ông Lê Quốc Việt cho biết, từ năm 2017 đến nay, ông nhận được sự đồng hành của nhiều bạn trẻ trong việc nghiên cứu, nâng cao giá trị và tiêu thụ sản phẩm. Nhóm Vina Mekong tại TP Hồ Chí Minh đã hỗ trợ ông triển khai mô hình nông nghiệp được cộng đồng hỗ trợ (CSA), người tiêu dùng ứng trước tiền mua gạo và nhận sản phẩm theo từng đợt. Cách làm này giúp người trồng lúa yên tâm sản xuất, giảm bớt nỗi lo về thị trường tiêu thụ.

Ông cũng trăn trở về khả năng duy trì các nghề truyền thống sau khi những dự án bảo tồn kết thúc. Theo ông, nghệ nhân muốn tiếp tục giữ nghề phải có thị trường tiêu thụ, có thu nhập để trang trải cuộc sống. Những sản phẩm mang giá trị văn hóa cần được cộng đồng đón nhận và sử dụng thường xuyên, thay vì chỉ được quan tâm trong khuôn khổ các chương trình hỗ trợ.