“Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến” hướng đến kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám

Chương trình “Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến” là một trong những hoạt động thuộc Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, đồng thời hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026). Không gian chương trình được mở ra qua ba hoạt động: trưng bày chuyên đề, trải nghiệm nghề làm trống và trình diễn nghệ thuật trống. Từ một vật dụng quen thuộc, chiếc trống được nhìn lại trong nhiều lớp lang: lịch sử, kỹ thuật chế tác, nghề thủ công và đời sống văn hóa cộng đồng.

Tại khu trưng bày, công chúng có thể bắt gặp những chiếc trống, tư liệu, hình ảnh cùng các công cụ chế tác. Câu chuyện không dừng ở sản phẩm hoàn thiện, mà đi ngược về những công đoạn phía sau: chọn nguyên liệu, tạo tang, xử lý, căng mặt trống và hoàn thiện. Mỗi thao tác đều cần sự chính xác, nhưng quan trọng hơn là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Nghề làm trống hiện lên qua những vùng đất đã tạo nên tên tuổi riêng cho nghề, từ Đọi Tam, Lâm Yên, Bình An đến không gian văn hóa trống Tây Nguyên. Mỗi nơi có một cách làm, một loại sản phẩm và một môi trường sử dụng khác nhau. Sự khác biệt ấy cho thấy chiếc trống không chỉ là một vật dụng, mà còn mang dấu ấn của vùng đất và cộng đồng đã làm ra, sử dụng nó.

Có lẽ chỉ khi tận mắt nhìn người thợ xử lý từng phần của chiếc trống, người xem mới cảm nhận rõ hơn lượng tri thức ẩn sau một sản phẩm tưởng chừng giản dị. Tại chương trình, các nghệ nhân trực tiếp giới thiệu một số công đoạn chế tác, chia sẻ kinh nghiệm và câu chuyện giữ nghề, truyền nghề. Những kỹ thuật vốn được truyền từ đôi tay này sang đôi tay khác vì thế có thêm cơ hội được nhìn thấy và tiếp nối.

Chiếc trống rời khỏi xưởng, trở về với đời sống bằng âm thanh

Phần trình diễn nghệ thuật giới thiệu những sắc thái khác nhau của tiếng trống trong trống lễ hội, trống hội làng, trống trường học và các nghi lễ truyền thống. Đặc biệt, sự kết hợp giữa trống và cồng chiêng Tây Nguyên mở ra một không gian âm thanh giàu bản sắc, nơi tiếng trống không đứng riêng mà hòa vào sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Theo ông Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trống là hình ảnh quen thuộc trong đời sống văn hóa Việt Nam, nhưng phía sau mỗi tiếng trống là nhiều lớp giá trị về lịch sử, nghề thủ công, lễ hội, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Nhìn từ đó, gìn giữ nghề làm trống cũng là gìn giữ những tri thức thường không được ghi chép thành sách vở. Đó là cách chọn vật liệu, cách xử lý từng bộ phận, kinh nghiệm của người thợ và cả những hiểu biết về không gian văn hóa nơi chiếc trống được sử dụng.

Một tiếng trống chỉ kéo dài trong vài nhịp, nhưng để tạo nên nó là cả một quá trình dài của bàn tay và ký ức. Khi người thợ vẫn còn làm trống, nghệ nhân vẫn còn truyền nghề và tiếng trống vẫn còn vang lên trong những sinh hoạt cộng đồng, một phần của văn hóa Việt vẫn đang được tiếp nối trong đời sống hôm nay.