Nhịp thoi Mỹ Nghiệp - Giữ lề lối cổ giữa dòng chảy thị trường

Trước áp lực mưu sinh và những biến động của thị trường, người thợ nơi đây vẫn âm thầm gìn giữ nghề, đồng thời tìm cách đưa thổ cẩm Chăm đến gần hơn với công chúng thông qua du lịch văn hóa.

Cái nôi nghề dệt trăm năm và linh hồn của lễ Katê

Nằm tại thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước (tỉnh Ninh Thuận cũ, nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp là một trong hai làng nghề Chăm cổ nổi tiếng nhất Việt Nam, bên cạnh làng gốm Bàu Trúc. Với lịch sử hơn một thế kỷ, nơi đây được xem là cái nôi của nghề dệt thổ cẩm Chăm, lưu giữ bản sắc văn hóa qua từng sợi chỉ, hoa văn.

Nếu Katê là một trong những không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng thiêng liêng của người Chăm, thì Mỹ Nghiệp chính là mảnh ghép góp phần làm nên hồn cốt của lễ hội. Trong các dịp trọng lễ, từ các vị chức sắc tôn giáo đến những chàng trai, cô gái Chăm đều khoác lên mình trang phục truyền thống chỉnh tề. Chiếc áo dài Aw Vil mềm mại, áo ngắn Aw Kauk, những chiếc váy quấn cùng dải thắt lưng đặc trưng theo nhịp chân người dự lễ hướng về các ngọn tháp cổ. Đó vừa là trang phục truyền thống, vừa thể hiện sự thành kính đối với thần linh và tổ tiên.

Để tạo nên những dải hoa văn mang ý nghĩa thiêng liêng ấy, người thợ Mỹ Nghiệp gửi gắm toàn bộ tri thức tạo hình của mình vào từng đường dệt. Không có bản vẽ mẫu được phác thảo sẵn; toàn bộ cấu trúc hình học, mô típ rồng hay các biểu tượng tín ngưỡng đều được ghi nhớ và truyền trực tiếp qua đôi bàn tay người thợ. Hoa văn trên vải được ví như một hệ thống ngôn ngữ không lời, thể hiện địa vị và chức sắc của người mặc trong các nghi lễ. Chừng nào tiếng trống Ghi-năng còn vang lên trong lễ Katê, chừng đó những tấm thổ cẩm dệt tay nguyên bản của Mỹ Nghiệp vẫn giữ vai trò kết nối con người với đời sống tâm linh.

Bài toán mưu sinh và sức ép thị trường

Sở hữu bề dày văn hóa đáng tự hào và giữ vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Chăm, nhưng những người thợ còn gắn bó với khung cửi vẫn phải đối mặt với bài toán mưu sinh không dễ giải. Để hoàn thiện một sản phẩm, họ phải dành từ hai đến ba ngày lao động tỉ mỉ, trong khi giá bán chỉ khoảng 200.000 đồng, chưa trừ chi phí nguyên vật liệu. Thu nhập trung bình khoảng 50.000 đồng mỗi ngày khiến nhiều lao động trẻ lựa chọn làm việc tại các xí nghiệp để có cuộc sống ổn định hơn. Hệ quả là ngày càng ít người trẻ thành thạo kỹ thuật dệt truyền thống, tạo nên khoảng trống trong việc kế thừa nghề.

Bên cạnh khó khăn về thu nhập, thổ cẩm Mỹ Nghiệp còn chịu sức ép trong việc khẳng định vị thế trên thị trường. Sự xuất hiện của các loại vải dệt công nghiệp, sản xuất hàng loạt nhưng được gắn mác "thổ cẩm thủ công", tạo nên cuộc cạnh tranh thiếu cân bằng. Khi người mua khó phân biệt sản phẩm dệt tay mất nhiều ngày với hàng dệt máy chỉ mất vài giờ, đầu ra của nghề truyền thống càng thêm hạn hẹp.

Không gian trao truyền và khát vọng gìn giữ nghề

Để thích ứng với thực tế, người thợ Mỹ Nghiệp buộc phải thay đổi. Thay vì tự trồng bông, quay tơ như trước, họ chuyển sang sử dụng sợi công nghiệp nhằm rút ngắn thời gian sản xuất. Dẫu vậy, phương thức truyền nghề theo hình thức "mẹ truyền con nối" cùng kỹ thuật đan cài hoa văn thủ công vẫn được gìn giữ nghiêm ngặt.

Điểm sáng của Mỹ Nghiệp hôm nay là sự tiếp nối của lớp nghệ nhân trẻ. Thay vì chấp nhận để nghề mai một, họ chủ động mặc trang phục Chăm trong các sự kiện cộng đồng, tìm hiểu những hoa văn cổ và giới thiệu sản phẩm đến nhiều đối tượng hơn. Họ hiểu rằng muốn bảo vệ nét nguyên bản trước làn sóng hàng công nghiệp thì chính mình phải chủ động kể câu chuyện về nghề dệt Chăm.

Khát vọng ấy đang từng bước tìm được động lực từ sự phát triển của du lịch địa phương. Nằm trong không gian văn hóa của tỉnh Khánh Hòa, Mỹ Nghiệp dần trở thành điểm đến trải nghiệm, góp thêm một sắc màu độc đáo cho hành trình khám phá văn hóa Chăm của du khách.

Lễ hội Văn hóa Chăm vừa được tổ chức tại Khánh Hòa là minh chứng rõ nét cho xu hướng này. Đây không chỉ là dịp giao lưu văn hóa mà còn tạo cơ hội để công chúng trực tiếp quan sát các nghệ nhân trình diễn kỹ thuật dệt, tìm hiểu quy trình làm nên một tấm thổ cẩm nguyên bản và lắng nghe câu chuyện hơn một thế kỷ của làng nghề.