Những chàng trai bản địa thổi sức sống mới cho du lịch Y Tý

Những ngày đầu xuân, tôi trở lại Y Tý trong tiết trời dịu mát. Nắng vàng chiếu rọi xuống tán rừng nguyên sinh thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, xuyên qua những ngọn thông nhọn hoắt đang rung rinh trong gió, như mang đến một nguồn năng lượng vô hình cho mảnh đất này. Con đường mới dẫn lên Y Tý nay đã hoàn thiện, xe chạy êm ru, không còn gập ghềnh như cách đây 5 năm. Hạ tầng được cải thiện đã mở ra nhiều cơ hội mới cho vùng đất cao hơn 2.000m so với mực nước biển - nơi vẫn giữ được cảnh sắc hoang sơ và bản sắc đậm nét của người Hà Nhì.

Giữ nếp nhà trình tường, giữ vị bia Hà Nhì

Từ trục đường chính, xe rẽ xuống dốc vào homestay Khám phá Y Tý. Giữa không gian núi non hùng vĩ là những ngôi nhà trình tường vàng óng, nép mình bên vườn hoa rực rỡ, nổi bật với sắc trắng chủ đạo của hoa mận, hoa củ cải, sắc vàng của hoa cải mèo, sắc hồng của nụ hoa tớ dày sắp nở cùng rất nhiều loài hoa dại tí hon khác như đang mỉm cười với Mặt trời.

Anh Phu Suy Thó đang sửa sang lại mái nhà, liền dừng tay chào đón chúng tôi. Để có 10 căn nhà trình tường như hiện nay là cả một hành trình dài. Năm 2018, anh bắt đầu khởi nghiệp bằng một căn nhà lớn đón khách. Vốn liếng phải xoay xở từng chút một. Nhà trình tường được nện hoàn toàn từ đất trong khuôn gỗ dày 50cm, cần từ 6 tháng đến 1 năm để khô mới có thể hoàn thiện. Tốn thời gian, công sức, nhưng anh Thó vẫn kiên trì vì muốn giữ nguyên nếp nhà truyền thống của người Hà Nhì.

“Mình chịu khó vay mượn để đầu tư vất vả trong mấy năm đầu, nhưng về lâu dài kinh tế sẽ ổn định. Đặc biệt khi gặp khách du lịch cũng là cơ hội để bà con học hỏi, mọi thứ dần văn minh hơn. Mình nhớ nhất có lần, khách dặn dò mình đừng phá vỡ cảnh quan, phải giữ rừng và giữ gìn bản sắc” - Anh Thó nhớ lại.

Với anh và nhiều người dân Y Tý, cảnh quan và văn hóa chính là vốn liếng lớn nhất. Một trong những người nỗ lực giữ bản sắc ấy còn có A Có - vẫn miệt mài nấu bia truyền thống của người Hà Nhì.

Từ năm 15-16 tuổi, anh Có đã biết nấu rượu, làm bia để đãi khách. Gần 10 năm trước, một người bạn ở Hà Nội đề nghị hợp tác mở rộng thị trường. Anh mạnh dạn đầu tư gần 100 triệu đồng mua 10 tấn gạo nếp và các dụng cụ cần thiết. Kết quả không như mong đợi. Nhưng anh vẫn thử đi thử lại, thay đổi tỉ lệ, chấp nhận hỏng không ít mẻ. Và cuối cùng, sau khi nấu hết 10 tấn gạo, anh cũng rút ra được nhiều kinh nghiệm. Trong văn hóa Hà Nhì, mọi lễ hội, ngày Tết, sự kiện quan trọng đều có bia. Người Y Tý ai cũng có thể làm, nhưng vị ngọt dễ uống và hương thơm đặc trưng lại là bí quyết riêng của A Có.

“Mình muốn dùng gạo địa phương nhưng không phù hợp, nên phải lấy gạo nếp Điện Biên, giá cao hơn nhưng thơm và ngọt hơn. Làm bia chỉ cần sai một bước là hỏng cả mẻ. Lãi không nhiều, lại tốn công sức, nhưng anh em làm du lịch vẫn giữ lại đặc sản này để quảng bá cho du khách nên mình cố gắng duy trì” - Anh Có vui vẻ chia sẻ và mời chúng tôi thưởng thức bia nhà làm.

Muốn đi xa thì phải đi cùng nhau

Trở lại Y Tý lần này, tôi gặp thêm những gương mặt trẻ đang góp phần định hình diện mạo mới cho du lịch vùng cao. Trong đó có anh Sờ Có Suy - một cán bộ trẻ của địa phương, đồng thời là thạc sĩ quản lý văn hóa dân tộc thiểu số, đã quyết định trở về quê hương để đồng hành phát triển du lịch trên nền tảng văn hóa bản địa.

“Người dân làm homestay chủ yếu tự phát, chưa thật sự bài bản. Các anh em khởi nghiệp cũng rất khó khăn về vốn, nhưng vẫn dám nghĩ, dám làm, vì vậy rất cần sự hỗ trợ từ địa phương để giúp Y Tý phát triển du lịch đúng hướng và bền vững” - anh Suy chia sẻ.

Tháng 11/2025, Câu lạc bộ Du lịch Y Tý chính thức ra đời sau hai năm hoạt động tự phát. Đây là mạng lưới của 23 homestay, các hướng dẫn viên địa phương và những người yêu mến mảnh đất này. Từ đây, các thành viên bắt đầu liên kết, khảo sát, xây dựng sản phẩm mới, chia sẻ kinh nghiệm để cùng phát triển.

“Để phát triển mà không quá tải thì yếu tố con người rất quan trọng. Cái gì đến quá nhanh cũng không tốt. Phải làm bài bản, có quy hoạch ngay từ đầu. Đặc biệt, chúng tôi luôn nhắc nhở thế hệ trẻ về văn hóa ứng xử như bảo vệ môi trường, không chèo kéo, không xin tiền khách” - anh Suy nhấn mạnh.

Đầu năm nay, Y Tý mở rộng đón khách quốc tế lưu trú qua đêm, không còn khắt khe như trước. Đây được coi là cơ hội để vùng biên lan tỏa hình ảnh ra thế giới.

Anh Ly Xá Xuy, Chủ nhiệm CLB Du lịch Y Tý, cho biết: “Mỗi gia đình làm du lịch đều tập tành quảng bá hình ảnh. Chúng tôi hướng dẫn nhau đăng bài bài bản hơn, cập nhật những thông tin du khách quan tâm như thời tiết, đường sá, tình hình biển mây, hoa nở…”

Với sự đoàn kết và định hướng đúng đắn, Y Tý có cơ hội trở thành hình mẫu phát triển bền vững nơi vùng cao - nơi du khách không chỉ đến để chiêm ngưỡng "biển mây", mà còn để cảm nhận một cộng đồng đang nỗ lực gìn giữ và làm giàu bản sắc của chính mình.

Sự chuyển mình của Y Tý không đến từ những dự án lớn, mà từ từng bước nhỏ của những người con bản địa. Họ giữ rừng, giữ nhà trình tường, giữ vị bia truyền thống, và học cách làm du lịch bằng tư duy dài hạn.