Nỗi lo về những ổ dịch bùng phát trên các du thuyền

Khi những "thành phố nổi" trở thành điểm nóng dịch bệnh

Sau giai đoạn phục hồi mạnh mẽ hậu đại dịch COVID-19, ngành du lịch tàu biển thế giới đang tiếp tục đối mặt với một thách thức mới khi hàng loạt ổ dịch truyền nhiễm liên tiếp xuất hiện trên các du thuyền quốc tế. Từ norovirus - tác nhân hàng đầu gây viêm dạ dày - ruột cấp, đến ổ dịch Andes hantavirus hiếm gặp trên tàu MV Hondius, các sự kiện này cho thấy những "thành phố nổi" giữa đại dương vẫn là môi trường đặc biệt thuận lợi cho sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm.

Đầu tháng 7 này Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ xác nhận 125 người trên du thuyền Ruby Princess mắc bệnh đường tiêu hóa do norovirus trong hành trình kéo dài 20 ngày từ San Francisco đến Alaska và tỉnh British Columbia của Canada rồi quay trở lại Mỹ. Trong số này có 102 hành khách và 23 thành viên thủy thủ đoàn. Con tàu chở hơn 3.000 hành khách cùng hơn 1.100 thủy thủ. Ngay sau khi phát hiện ổ dịch, hãng Princess Cruises đã triển khai các biện pháp ứng phó như tăng cường khử khuẩn, lấy mẫu xét nghiệm, cách ly người mắc bệnh và phối hợp với CDC trong giám sát dịch tễ. Tuy nhiên, đây không phải trường hợp cá biệt.

Theo Chương trình Vệ sinh tàu biển (Vessel Sanitation Program) của CDC, chỉ trong năm 2026 đã ghi nhận nhiều ổ dịch đường tiêu hóa trên các tàu du lịch hoạt động trong vùng quản lý của cơ quan này, trong đó phần lớn do norovirus gây ra. Riêng Princess Cruises đã nhiều lần xuất hiện trong danh sách các tàu ghi nhận ổ dịch, cho thấy nguy cơ tái phát luôn hiện hữu dù các quy trình kiểm soát vệ sinh được áp dụng nghiêm ngặt.

Không chỉ các bệnh đường tiêu hóa, giới y tế quốc tế còn đặc biệt chú ý đến ổ dịch Andes hantavirus trên tàu thám hiểm MV Hondius hồi đầu năm 2026. WHO đánh giá đây là đợt bùng phát Andes hantavirus liên quan đến tàu du lịch đầu tiên có quy mô quốc tế. Tổng cộng 13 ca mắc, trong đó có 3 trường hợp tử vong, đã được ghi nhận trên hành khách và thủy thủ đoàn đến từ nhiều quốc gia. Đáng chú ý, Andes virus là chủng hantavirus hiếm hoi được xác định có khả năng lây truyền từ người sang người. WHO đã phải phối hợp cùng hơn 30 quốc gia và vùng lãnh thổ để truy vết, giám sát và cách ly hàng trăm trường hợp tiếp xúc, minh chứng cho mức độ phức tạp của các sự kiện y tế xảy ra trên tàu biển quốc tế.

Theo các chuyên gia dịch tễ, bản thân du thuyền hội tụ gần như đầy đủ các điều kiện để một tác nhân gây bệnh có thể lan truyền nhanh chóng. Trước hết là mật độ người tập trung rất lớn trong một không gian khép kín. Một du thuyền hiện đại có thể chở từ vài nghìn đến hơn 6.000 hành khách cùng hàng nghìn thủy thủ đoàn. Trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần, tất cả cùng sử dụng chung nhà hàng, khu giải trí, thang máy, hồ bơi, phòng tập thể thao, nhà hát và hàng loạt không gian sinh hoạt khác. Sự tiếp xúc liên tục giữa hàng nghìn người đến từ nhiều quốc gia khiến khả năng xuất hiện ca bệnh "xâm nhập" gần như không thể loại trừ.

Bên cạnh đó là tính chất đặc biệt của hành trình kéo dài. Một chuyến du lịch thường kéo dài từ một đến ba tuần, đủ để người mang mầm bệnh trải qua thời gian ủ bệnh rồi phát triệu chứng ngay trên tàu. Khi đó, họ có thể đã tiếp xúc với hàng trăm người khác trước khi được phát hiện.

Norovirus là ví dụ điển hình. Virus này chỉ cần một lượng rất nhỏ cũng đủ gây nhiễm. Người bệnh có thể lây virus thông qua thực phẩm, nước uống, bề mặt bị ô nhiễm hoặc trực tiếp qua bàn tay sau khi tiếp xúc với chất nôn hoặc phân của người mắc bệnh. Đặc biệt, virus có khả năng tồn tại nhiều ngày trên các bề mặt cứng và không dễ bị tiêu diệt bằng dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn. Vì vậy, CDC luôn nhấn mạnh việc rửa tay bằng xà phòng và nước sạch vẫn là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.

Một đặc điểm khác khiến việc kiểm soát dịch trên tàu biển khó khăn là các hành khách liên tục lên xuống tại nhiều cảng khác nhau. Điều này không chỉ làm tăng nguy cơ đưa mầm bệnh lên tàu mà còn có thể khiến dịch lan sang nhiều quốc gia sau khi hành khách kết thúc chuyến đi.

Bài học từ đại dịch COVID-19 vẫn còn nguyên giá trị. Những ổ dịch trên các tàu Diamond Princess hay Grand Princess từng trở thành biểu tượng cho nguy cơ lây lan dịch bệnh trong môi trường khép kín. Sau đại dịch, nhiều quy trình kiểm soát y tế đã được siết chặt, song thực tế cho thấy nguy cơ vẫn chưa thể được loại bỏ hoàn toàn.

Không gian kín, hệ thống thông gió, các khu vực phục vụ ăn uống tập trung, cùng việc hàng nghìn người sinh hoạt chung trong nhiều ngày liên tục khiến chỉ một ca bệnh ban đầu cũng có thể nhanh chóng hình thành chuỗi lây nhiễm nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Thách thức quản lý dịch bệnh trên du thuyền

Những vụ bùng phát dịch liên tiếp trong thời gian gần đây cho thấy việc bảo đảm an toàn y tế trên tàu du lịch không còn là vấn đề riêng của từng doanh nghiệp vận tải biển, mà đã trở thành một nội dung quan trọng trong hệ thống giám sát dịch bệnh toàn cầu. Khác với nhiều loại hình du lịch khác, một du thuyền có thể đi qua nhiều quốc gia chỉ trong một hành trình. Hành khách và thủy thủ đoàn đến từ hàng chục quốc tịch khác nhau, lên tàu tại nhiều cảng và tiếp tục di chuyển bằng đường hàng không sau khi kết thúc chuyến đi. Điều này khiến mỗi ổ dịch trên tàu có nguy cơ nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia.

Đó cũng là lý do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Điều lệ Y tế quốc tế (IHR) yêu cầu các quốc gia chia sẻ thông tin dịch tễ, phối hợp truy vết và giám sát xuyên biên giới khi xảy ra các sự kiện y tế công cộng liên quan đến tàu biển quốc tế. Đơn cử như trong vụ dịch Andes hantavirus trên tàu MV Hondius, hơn 600 người tiếp xúc tại 32 quốc gia và vùng lãnh thổ đã được xác định và theo dõi y tế. Công tác điều tra dịch tễ được triển khai đồng thời tại nhiều châu lục, bao gồm truy vết hành khách sau khi rời tàu, theo dõi những người ngồi cùng chuyến bay và giám sát sức khỏe trong toàn bộ thời gian ủ bệnh. Đây được xem là một trong những chiến dịch phối hợp quốc tế phức tạp nhất từng được triển khai đối với một ổ dịch liên quan đến tàu du lịch.

Đối với Mỹ, CDC duy trì Chương trình Vệ sinh tàu biển (Vessel Sanitation Program) nhằm giám sát các tàu hoạt động tại vùng biển nước này. Chương trình quy định các hãng tàu phải báo cáo ngay khi tỷ lệ hành khách hoặc thủy thủ mắc bệnh đường tiêu hóa vượt ngưỡng quy định. Sau khi nhận được thông tin, CDC sẽ đánh giá nguy cơ, hướng dẫn xử lý, đồng thời theo dõi việc triển khai các biện pháp vệ sinh, khử khuẩn và cách ly.

Ngoài việc điều tra từng ổ dịch, chương trình còn tiến hành kiểm tra định kỳ điều kiện vệ sinh trên tàu, từ hệ thống cấp nước, bảo quản thực phẩm, xử lý chất thải đến khu vực bếp, nhà hàng và các không gian công cộng. Những kết quả kiểm tra này được công bố công khai nhằm tăng tính minh bạch và thúc đẩy các hãng tàu nâng cao tiêu chuẩn an toàn.

Sau đại dịch COVID-19, nhiều hãng tàu đã đầu tư mạnh vào công nghệ phòng chống dịch. Nhiều tàu được trang bị hệ thống lọc không khí hiệu suất cao, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong theo dõi tình trạng sức khỏe hành khách, khai báo y tế điện tử, thanh toán không tiếp xúc và quản lý mật độ người tại các khu vực công cộng. Một số hãng còn xây dựng phòng xét nghiệm trên tàu, khu cách ly riêng và đội ngũ y tế có khả năng xử trí ban đầu đối với các tình huống khẩn cấp.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là ý thức phòng bệnh của mỗi hành khách. CDC Hoa Kỳ khuyến cáo người chuẩn bị tham gia các chuyến du lịch tàu biển cần chủ động theo dõi sức khỏe trước khi khởi hành, không lên tàu nếu đang có biểu hiện sốt, tiêu chảy hoặc nôn mửa. Trong suốt hành trình, việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, sử dụng thực phẩm bảo đảm vệ sinh, thông báo ngay cho trung tâm y tế khi có triệu chứng bất thường và hạn chế tiếp xúc gần nếu mắc bệnh là những biện pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả cao.

Đối với người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc người mắc bệnh mạn tính, các chuyên gia khuyến nghị nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước chuyến đi, đồng thời chuẩn bị đầy đủ thuốc điều trị và bảo hiểm y tế phù hợp với hành trình quốc tế.

Bên cạnh yếu tố y tế, các chuyên gia cũng cho rằng ngành công nghiệp du lịch tàu biển cần chuyển từ tư duy "ứng phó với ổ dịch" sang "quản trị rủi ro dịch bệnh". Điều này đồng nghĩa với việc đầu tư nhiều hơn cho giám sát chủ động, đào tạo nhân viên, chuẩn hóa quy trình vệ sinh, cải thiện thiết kế không gian công cộng, đồng thời tăng cường chia sẻ dữ liệu dịch tễ giữa các quốc gia và doanh nghiệp vận tải biển.