Ổn định thị trường năng lượng trước biến động địa chính trị

Thị trường năng lượng trong tháng 3/2026 ghi nhận những biến động dữ dội khi xung đột tại Trung Đông đẩy giá dầu thô thế giới có lúc tăng tới 30% trong một phiên giao dịch. Tại Việt Nam, để hỗ trợ nền kinh tế trước áp lực chi phí, liên Bộ Công thương - Tài chính thực hiện chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá (BOG) với tần suất cao. Tính đến ngày 30/3/2026, các mặt hàng xăng, dầu đã được áp dụng mức giá mới sau kỳ điều chỉnh ngày 27/3 với sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính sách giảm thuế.

Cơ chế phối hợp linh hoạt giữa Quỹ Bình ổn cùng công cụ tài khóa

Tính đến kỳ điều hành gần nhất, Quỹ BOG xăng dầu đã có nhiều lần liên tiếp phải thực hiện chi ở mức cao nhằm kiểm soát kịch bản giá xăng RON95 vượt ngưỡng 32.000 đồng/lít. Dữ liệu cập nhật sáng ngày 30/3/2026 cho thấy, giá xăng RON95-III hiện ở mức 24.332 đồng/lít, xăng E5RON92 không cao hơn 23.326 đồng/lít. Đáng chú ý, dầu diesel 0.05S vẫn neo ở mức cao 35.440 đồng/lít do nhu cầu vận tải thế giới tăng vọt. Những con số này phản ánh nỗ lực điều tiết của Nhà nước nhằm hạn chế tác động tiêu cực đến hoạt động vận tải, sản xuất.

Mới đây nhất, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 69/NQ-CP ngày 27/3/2026 triển khai việc chi tạm ứng cho Quỹ Bình ổn giá xăng dầu số tiền 8.000 tỷ đồng. Nguồn lực này được trích từ phần tăng thu ngân sách trung ương năm 2025 theo đề nghị của Bộ Tài chính nhằm "tiếp sức" cho quỹ trong bối cảnh dư địa cũ đã gần cạn kiệt. Đây là bước đi mang tính đột phá, khẳng định vai trò của ngân sách Nhà nước trong việc bảo vệ "túi tiền" người tiêu dùng.

Lãnh đạo liên Bộ Tài chính cho hay, dù Quỹ BOG hoàn thành vai trò "giảm sốc" tâm lý, bản chất đây vẫn là giải pháp tình thế ngắn hạn. Việc chuyển dịch từ cơ chế tự cân đối sang sự hỗ trợ trực tiếp từ nguồn lực tài khóa quốc gia giúp tạo ra một "màng lọc" dày dặn hơn cho nền kinh tế. Nhận diện sớm áp lực, Chính phủ đã nhanh chóng kích hoạt các công cụ thuế phí. Quyết định giảm thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) đối với xăng, dầu về mức 0% theo Nghị định 72/2026/NĐ-CP được xem là bước đi chiến lược áp dụng đến hết tháng 4/2026.

Việc đưa thuế nhập khẩu về 0% không đơn thuần là giảm giá thành. Ở góc độ quản trị, đây là cách "chia lửa" trực tiếp cho Quỹ BOG. Thay vì đợi nhiên liệu về đến cảng, hình thành giá cơ sở rồi mới dùng quỹ để bù đắp, việc giảm thuế tác động ngay từ khâu nhập khẩu. Chính sách này giúp hạ giá vốn đầu vào cho doanh nghiệp đầu mối, tạo ra một "khoảng thở" cần thiết. Điều này cho phép các đơn vị kinh doanh linh hoạt hơn trong việc tìm kiếm nguồn cung mới ngoài các thị trường truyền thống đang bị gián đoạn do địa chính trị phức tạp tại khu vực eo biển Hormuz.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về đề xuất miễn hoàn toàn thuế Bảo vệ môi trường, thuế Tiêu thụ đặc biệt cùng thuế Giá trị gia tăng đối với xăng dầu từ ngày 16/4 đến hết tháng 6/2026. Nếu được thông qua, đây sẽ là gói hỗ trợ tài khóa lớn nhất từ trước đến nay với mức giảm thu ngân sách dự kiến hàng nghìn tỷ đồng mỗi tháng nhằm mục tiêu kiềm chế lạm phát dưới mức 4%.

Tầm nhìn chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia

Phân tích về tính lan tỏa của giá nhiên liệu, TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội nhấn mạnh, trong bối cảnh chi phí logistics chiếm tỷ trọng cao trong GDP, mỗi biến động nhỏ của giá dầu đều tạo ra hiệu ứng domino lên giá thành hàng hóa. Việc điều hành kịp thời qua thuế phí không chỉ hỗ trợ tài chính mà còn ổn định tâm lý cộng đồng doanh nghiệp, giúp họ duy trì kế hoạch sản xuất kinh doanh dài hạn.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết của các giải pháp, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng, việc phối hợp nhịp nhàng giữa các sắc thuế, quỹ bình ổn cùng năng lực sản xuất nội tại là chìa khóa. Theo ông, Việt Nam cần triển khai một "gói giải pháp" đồng bộ, kết hợp hài hòa giữa các chính sách ngắn hạn cùng chiến lược dài hạn. Trước hết, cần tập trung tối ưu hóa công suất, hiệu quả vận hành của các cơ sở lọc hóa dầu trong nước như Nghi Sơn, Bình Sơn... Việc làm chủ nguồn cung nội địa giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào các biến số nhập khẩu, đồng thời là chốt chặn đảm bảo an ninh năng lượng.

Song song với đó, Nhà nước cần xem xét sử dụng dự trữ xăng dầu quốc gia như một công cụ can thiệp trực tiếp khi thị trường xuất hiện những đứt gãy cung ứng cục bộ. Vị chuyên gia này chỉ rõ, việc phối hợp giữa chính sách tài khóa với năng lực dự trữ chiến lược sẽ giúp thị trường vận hành ổn định, tránh tạo ra những tác động dây chuyền lên mặt bằng giá cả đời sống xã hội.

Ghi nhận tại các cửa hàng bán lẻ trên địa bàn Hà Nội, tâm lý quan tâm về các đợt điều chỉnh giá vẫn hiện hữu rõ nét. Anh Nguyễn Văn Huân, chủ một doanh nghiệp vận tải tại Long Biên chia sẻ, việc Chính phủ tạm ứng ngân sách 8.000 tỷ đồng cùng kế hoạch giảm thuế dài hạn là nền tảng quan trọng giúp doanh nghiệp tính toán giá cước vận chuyển ổn định cho khách hàng trong quý II năm nay.

Về phía người tiêu dùng, chị Lương Thị Minh Anh (phường Nghĩa Đô) cho biết, giá nhiên liệu ảnh hưởng trực tiếp đến giá thực phẩm tại các chợ truyền thống. Nếu Chính phủ tiếp tục dùng ngân sách hoặc giảm thuế để giữ giá, người dân sẽ bớt đi áp lực chi tiêu trong bối cảnh thu nhập đang dần hồi phục. Sự đồng thuận của người dân là minh chứng cho tính đúng đắn của các chính sách hỗ trợ kịp thời.

Kịch bản ứng phó trong tương lai đòi hỏi sự sẵn sàng can thiệp bằng các nguồn lực mạnh mẽ hơn. Một tín hiệu đáng chú ý là chỉ đạo của Thủ tướng về việc nghiên cứu phương án bố trí thêm ngân sách hỗ trợ nếu xung đột quốc tế kéo dài dẫn đến giá dầu thô vượt ngưỡng 150 USD/thùng. Đây là bước đi cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc đặt ổn định kinh tế vĩ mô cùng đời sống nhân dân lên hàng đầu.

Việc chuyển dịch từ cơ chế tự cân đối của Quỹ BOG sang sự hỗ trợ từ nguồn lực tài khóa đánh dấu bước chuyển trong tư duy quản lý năng lượng. Trong dài hạn, bên cạnh các biện pháp tài chính, Việt Nam cần sớm hoàn thiện cơ chế điều hành theo hướng thị trường hơn, tăng cường tính minh bạch trong cấu thành giá, nâng cao năng lực dự trữ chiến lược. Thách thức trước mắt vẫn hiện hữu khi địa chính trị toàn cầu diễn biến phức tạp nhưng với sự phối hợp giữa chính sách tài khóa, tiền tệ cùng các công cụ điều tiết, thị trường xăng dầu Việt Nam đang được thiết lập một hàng rào bảo vệ đa lớp, đủ khả năng ứng phó trước những biến động./.