Phát hiện dấu tích những dãy núi khổng lồ cổ đại dưới lớp băng Nam Cực

VTV.vn - Một nhóm nhà khoa học quốc tế đã phát hiện dấu tích của hệ thống núi cổ đại có quy mô tương đương dãy Himalaya, nằm sâu dưới lớp băng bao phủ Nam Cực.

(Ảnh minh họa: AP)

(Ảnh minh họa: AP)

Các nhà khoa học thuộc Đại học Quốc gia Australia (ANU) và Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Địa chất GFZ của Đức đã xác định được dấu tích phần nền sâu của những dãy núi cổ đại từng tồn tại tại Nam Cực. Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học Earth and Planetary Science Letters. Nhóm nghiên cứu cho biết những dãy núi này hình thành trong giai đoạn cách đây khoảng 650-450 triệu năm, gắn liền với quá trình kiến tạo siêu lục địa Gondwana.

Theo các nhà khoa học, sự va chạm giữa các khối lục địa cổ đại tương ứng với Nam Cực, Ấn Độ và châu Phi ngày nay đã tạo nên những hệ thống núi đồ sộ. Đây được xem là một trong những sự kiện kiến tạo núi có quy mô lớn nhất từng tác động đến Nam Cực. Các dãy núi cổ đại được cho là có quy mô tương đương Himalaya, nhưng đã bị bào mòn qua hàng trăm triệu năm. Những dấu tích còn lại hiện nằm sâu dưới lớp băng dày của Nam Cực.

Việc xác định những cấu trúc địa chất này đặt ra thách thức lớn đối với giới khoa học, bởi hơn 99,5% diện tích Nam Cực được bao phủ bởi băng, khiến việc tiếp cận trực tiếp các tầng đá bên dưới hết sức khó khăn. Thay vì khảo sát trực tiếp đá gốc, nhóm nghiên cứu đã phân tích các mẫu trầm tích thu được từ hoạt động khoan thăm dò dưới đáy đại dương dọc rìa lục địa Nam Cực.

Phát hiện dấu tích những dãy núi khổng lồ cổ đại dưới lớp băng Nam Cực - Ảnh 1.

Phát hiện dấu tích những dãy núi khổng lồ cổ đại dưới lớp băng Nam Cực

Các nhà khoa học tập trung nghiên cứu 1.712 hạt khoáng vật zircon có kích thước rất nhỏ. Đây là loại khoáng vật có khả năng lưu giữ thông tin về tuổi hình thành và những điều kiện địa chất mà chúng từng trải qua. Thông qua phân tích thành phần địa hóa của các tinh thể zircon, nhóm nghiên cứu xác định được tuổi và đặc điểm của những loại đá nguồn, từ đó tái dựng các quá trình kiến tạo đã hình thành nên những dãy núi cổ đại. Kết quả cho phép các nhà khoa học nhận diện dấu tích phần nền sâu của hệ thống núi khổng lồ, dù phần lớn cấu trúc ban đầu đã bị xói mòn và hiện bị chôn vùi dưới băng.

Giáo sư danh dự Ian Campbell thuộc ANU, đồng tác giả nghiên cứu, cho rằng quá trình bào mòn nhanh chóng của những dãy núi này có thể đã đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của sự sống trên Trái Đất. Theo ông, khi các dãy núi bị phong hóa và xói mòn, lượng lớn khoáng chất và chất dinh dưỡng từ đất đá được vận chuyển ra đại dương. Quá trình phong hóa cũng góp phần làm giảm nồng độ khí carbon dioxide (CO2) trong khí quyển và tạo điều kiện cho hàm lượng oxy gia tăng.

Những thay đổi môi trường này được cho là đã góp phần hình thành điều kiện thuận lợi cho sự xuất hiện của các sinh vật có bộ xương cứng cách đây khoảng 539 triệu năm, cũng như giai đoạn đa dạng hóa nhanh chóng của động vật được gọi là "bùng nổ kỷ Cambri". Tuy nhiên, nghiên cứu không đồng nghĩa với việc các dãy núi cổ đại tại Nam Cực là nguyên nhân duy nhất dẫn đến những biến đổi sinh học nói trên. Đây là một trong những yếu tố địa chất có thể góp phần tạo nên các điều kiện môi trường thuận lợi cho quá trình tiến hóa.

Một trong những công cụ quan trọng giúp các nhà khoa học xác định lịch sử của những dãy núi là phương pháp định tuổi uranium-chì trên tinh thể zircon. Zircon có công thức hóa học ZrSiO4, là khoáng vật có cấu trúc bền vững, có thể tồn tại hàng tỷ năm và lưu giữ thông tin địa chất ngay cả khi trải qua nhiều quá trình biến đổi. Khi zircon kết tinh từ magma, cấu trúc tinh thể của khoáng vật này có thể tiếp nhận uranium nhưng hầu như không tiếp nhận chì. Theo thời gian, các đồng vị uranium phân rã thành những đồng vị chì ổn định với tốc độ đã được xác định. Bằng cách đo tỷ lệ giữa uranium và chì, các nhà khoa học có thể tính toán thời gian kể từ khi tinh thể hình thành.

Việc sử dụng hai chuỗi phân rã uranium độc lập giúp kiểm tra độ tin cậy của kết quả. Khi hai phép đo cho cùng một độ tuổi, kết quả định tuổi được đánh giá có độ tin cậy cao. Phương pháp này từng được sử dụng để xác định tuổi của các tinh thể zircon tại Jack Hills, miền Tây Australia, có niên đại khoảng 4,4 tỷ năm. Đây là những dấu tích khoáng vật cổ nhất từng được biết đến trên Trái Đất. Phát hiện về hệ thống núi cổ đại cũng bổ sung cho những kết quả nghiên cứu khác được công bố trong năm 2026 về địa hình nằm sâu dưới lớp băng Nam Cực.

Trước đó, tháng 1/2026, một nhóm nhà khoa học đã công bố trên tạp chí Science bản đồ địa hình nền đá dưới băng Nam Cực với độ chi tiết cao, được xây dựng từ dữ liệu vệ tinh và các mô hình chuyển động của băng. Bằng phương pháp phân tích những biến đổi trong dòng chảy của băng, kết hợp hình ảnh vệ tinh độ phân giải cao và các phương trình vật lý, các nhà nghiên cứu đã tái dựng nhiều cấu trúc địa hình có kích thước từ 2-30 km.

Bản đồ mới xác định 71.997 ngọn đồi nằm dưới băng, nhiều hơn gấp đôi số lượng được thể hiện trong các mô hình trước đây. Ngoài ra, các nhà khoa học còn phát hiện những dãy núi có sườn dốc, thung lũng sâu và dấu tích của các hệ thống sông cổ từng tồn tại trước khi Nam Cực bị băng bao phủ. Tại bồn địa dưới băng Maud, nhóm nghiên cứu nhận diện một lòng dẫn cổ dài gần 400 km, rộng khoảng 6 km và sâu 50 m, với hai bên sườn dốc.

Những phát hiện này cho thấy địa hình bên dưới lớp băng Nam Cực phức tạp hơn đáng kể so với những hình dung trước đây. Những khu vực có nhiều đồi núi và địa hình gồ ghề có thể tạo ra lực cản, làm chậm tốc độ di chuyển của băng về phía đại dương. Ngược lại, các thung lũng sâu có hướng dốc ra biển có thể trở thành những hành lang dẫn băng, tạo điều kiện cho băng dịch chuyển nhanh hơn.

Bạn cần đăng nhập để thực hiện chức năng này!

Bình luận không đăng nhập

Bạn không thể gửi bình luận liên tục.
Xin hãy đợi 60 giây nữa.