Phát triển IP di sản văn hóa từ các bảo tàng: Tiềm năng còn bỏ ngỏ

Dù đã xuất hiện những cách làm sáng tạo, việc chuyển hóa nguồn tài nguyên này thành IP có khả năng khai thác lâu dài vẫn còn không ít trở ngại về dữ liệu, nhân lực và cơ chế vận hành.

Di sản mở đường cho sáng tạo

Với hệ thống sưu tập phong phú, các bảo tàng có lợi thế đặc biệt trong việc cung cấp nguồn tư liệu nguyên gốc, cùng những nghiên cứu về xuất xứ, ý nghĩa và bối cảnh văn hóa của hiện vật. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng. Theo bà Phạm Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh, mỗi hiện vật đều chứa đựng nhiều tầng giá trị, từ lịch sử, khảo cổ, mỹ thuật đến kỹ thuật chế tác và đời sống văn hóa của cộng đồng. Những giá trị ấy có thể được chuyển tải bằng hình ảnh, câu chuyện, nhân vật và các hình thức trải nghiệm phù hợp với công chúng đương đại.

Thời gian qua, Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều hình thức truyền thông và giáo dục mới như chuỗi video ngắn trên mạng xã hội, chuyên đề "Mỗi tháng một câu chuyện hiện vật", các kịch bản hoạt hình, truyện kể thiếu nhi lấy cảm hứng từ linh vật và những tích truyện lịch sử. Đặc biệt, hình tượng "Ông Bảo" được xây dựng thành nhân vật dẫn chuyện, xuất hiện trên các ấn phẩm, video và trong hoạt động giáo dục dành cho trẻ em. Năm 2024, đơn vị ra mắt bộ nhận diện thương hiệu mới cùng những sản phẩm lưu niệm như túi vải, bưu thiếp, quà tặng mang các mô-típ kiến trúc đặc trưng. Một số họa tiết cổ vật cũng được số hóa, ứng dụng vào sản phẩm thời trang như khăn lụa. Theo bà Thi, điều quan trọng là người thiết kế phải hiểu được nguồn gốc, ý nghĩa biểu trưng và ngữ cảnh văn hóa của họa tiết, từ đó lựa chọn phương thức cách điệu phù hợp, thay vì sao chép máy móc hình ảnh cổ vật lên sản phẩm.

Khả năng khai thác tài nguyên bảo tàng cũng đang được mở rộng sang các sản phẩm trải nghiệm văn hóa có ứng dụng công nghệ. Tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, ông Lâm Ngô Hoàng Anh - Phó Giám đốc phụ trách quản lý và điều hành - cho biết, đơn vị đã ứng dụng công nghệ số hóa 3D, thực tế ảo (VR), cho phép công chúng tham quan các không gian trưng bày trên nền tảng trực tuyến. Bảo tàng cũng đang hoàn thiện một dự án du lịch đêm kết hợp hình ảnh, âm thanh và nghệ thuật trình chiếu nhằm tạo thêm hình thức tiếp cận lịch sử cho du khách.

Bảo tàng Áo dài cũng lựa chọn hướng phát triển trải nghiệm văn hóa gắn với đời sống cộng đồng. Theo Giám đốc Huỳnh Ngọc Vân, mô hình Chợ quê kết hợp hoạt động ẩm thực dân gian, đờn ca tài tử, hát ru cùng sự tham gia của người dân địa phương đã góp phần đa dạng hóa dịch vụ, kéo dài thời gian trải nghiệm và tạo thêm cơ hội sinh kế cho cộng đồng. Từ câu chuyện chiếc áo dài, bảo tàng mở rộng nội dung trải nghiệm sang các loại hình nghệ thuật và sinh hoạt văn hóa truyền thống. Mô hình này cho thấy khả năng kết nối giá trị di sản với nhu cầu thưởng thức, tìm hiểu văn hóa của du khách.

Khoảng trống trong khai thác tài sản trí tuệ

Khả năng phát triển IP phụ thuộc trước hết vào chất lượng tư liệu và cách tổ chức khai thác nguồn tài nguyên đang được lưu giữ. Một hiện vật muốn trở thành chất liệu sáng tạo cần có hồ sơ khoa học đầy đủ, dữ liệu hình ảnh phù hợp, thông tin về nguồn gốc, ý nghĩa và phạm vi sử dụng rõ ràng. Trong khi đó, việc chuẩn hóa, số hóa và kết nối dữ liệu giữa các bảo tàng vẫn còn nhiều hạn chế. Thực tế tại Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu phần nào phản ánh khó khăn này. Theo ông Trần Anh Thiện - Phó Giám đốc bảo tàng - trong tổng số 74.314 hiện vật đang lưu giữ, mới có 812 hiện vật được số hoá 3D và khoảng 25.000 hiện vật được số hóa 2D.

Tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng, nguồn hiện vật, tư liệu gắn với cuộc đời, sự nghiệp Chủ tịch Tôn Đức Thắng, lịch sử phong trào công nhân, Công hội, Ba Son, Côn Đảo và quá trình phát triển của Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh cũng mở ra những khả năng khai thác trong giáo dục, truyền thông, du lịch và sáng tạo văn hóa. Tuy nhiên, việc hoàn thiện hồ sơ khoa học và số hóa chỉ là những điều kiện ban đầu. Khả năng phát huy giá trị tư liệu còn chịu tác động của cơ chế quản lý tài sản công, chính sách tài chính, nguồn nhân lực và sự phối hợp giữa các lĩnh vực văn hóa, du lịch, giáo dục.Ông Trần Nam Phi - đại diện Bảo tàng Tôn Đức Thắng - cho biết, đơn vị định hướng mở rộng liên kết với các không gian văn hóa đô thị, nghiên cứu phát triển tuyến tham quan theo chủ đề, chương trình kể chuyện hiện vật, chiếu phim tư liệu và hoạt động giáo dục ngoài giờ.

Bên cạnh những hạn chế về nguồn lực, cách tổ chức và diễn giải nội dung cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức hấp dẫn của sản phẩm văn hóa. TS. Nguyễn Thị Hậu - Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh - nhận xét hệ thống bảo tàng trên địa bàn còn phân tán, thiếu sự kết nối; nhiều đơn vị có hiện tượng trùng lặp về loại hình hiện vật và nội dung trưng bày, trong khi chưa tạo được sự khác biệt rõ nét trong cách kể chuyện lịch sử. Việc xác định rõ đặc trưng của từng bảo tàng cũng có ý nghĩa đối với phát triển IP. Một sản phẩm văn hóa muốn có bản sắc cần được xây dựng từ những câu chuyện và tư liệu có dấu ấn riêng, thay vì lặp lại những hình ảnh, biểu tượng phổ biến. Sự liên kết giữa các bảo tàng còn tạo điều kiện để chia sẻ dữ liệu, bổ sung bối cảnh nghiên cứu và phát triển những sản phẩm có nội dung phong phú hơn.

Phát triển IP từ bảo tàng cần phân biệt giữa giá trị di sản thuộc về cộng đồng với những tác phẩm, nhân vật, thiết kế hoặc nội dung sáng tạo mới có thể được bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Bà Phạm Khắc Xuân Thi lưu ý, việc sáng tạo từ di sản phải dựa trên nền tảng nghiên cứu, tôn trọng nguồn gốc và giá trị văn hóa. Bảo tàng có thể cung cấp tư liệu, tri thức chuyên môn và tham gia thẩm định nội dung; trong khi doanh nghiệp, nhà thiết kế, đơn vị công nghệ đảm nhiệm những công đoạn phát triển sản phẩm, phân phối và tiếp cận thị trường.

Để quá trình hợp tác này phát huy hiệu quả, cần có cơ chế xác định quyền, trách nhiệm và lợi ích của các bên, bảo đảm việc khai thác thương mại không làm sai lệch hoặc xâm phạm những giá trị văn hóa được bảo tồn.