Phát triển mô hình đô thị thông minh và chống chịu tại Việt Nam

Thách thức từ thực tiễn thiên tai và rủi ro khí hậu 

Tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam năm 2026, các phiên chuyên đề về quy hoạch đô thị mới, nâng cao khả năng chống chịu biến đổi khí hậu và quản trị dựa trên dữ liệu đã thu hút đông đảo các nhà quản lý và chuyên gia tham dự. Báo cáo đánh giá tại diễn đàn cho thấy thiên tai năm 2025 đã gây thiệt hại kinh tế ước tính gần 97.000 tỷ đồng trên cả nước. Đáng chú ý, tại địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề như tỉnh Cao Bằng, tổn thất do thiên tai gây ra lên tới 4.274 tỷ đồng, vượt tổng thu ngân sách địa phương năm 2025.

Thực tế nghiêm trọng này đặt ra yêu cầu cấp bách đối với công tác quy hoạch đô thị. Phát triển đô thị không thể chỉ dừng lại ở việc mở rộng quỹ đất xây dựng hay xử lý sự vụ sau khi thiên tai xảy ra, mà bắt buộc phải lồng ghép ngay các giải pháp đánh giá rủi ro khí hậu và nâng cao khả năng chống chịu vào từng đồ án quy hoạch.

Tổ chức không gian đô thị trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp 

Trình bày tham luận dẫn đề về quy hoạch, TS.KTS. Hồ Chí Quang, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh hệ thống 4 Nghị quyết quan trọng của Trung ương gồm Nghị quyết số 06-NQ/TW, 19-NQ/TW, 27-NQ/TW và 57-NQ/TW đã tạo thành khung chính trị và pháp lý hoàn chỉnh để đột phá thể chế phát triển đô thị. Yêu cầu đặt ra hiện nay là phải đổi mới đồng thời 3 cách tiếp cận: chuyển từ quy hoạch theo địa giới hành chính sang quy hoạch không gian chức năng; từ phát triển đô thị đơn lẻ sang hệ thống đô thị liên kết vùng; và từ quản lý từng địa phương riêng biệt sang cơ chế phối hợp điều phối phát triển chung.

Phân tích rõ hơn về công tác quy hoạch khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, ThS.KTS. Cao Sỹ Niêm, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia (VIUP) cho biết kết quả khảo sát tại 22 tỉnh, thành phố cho thấy việc sáp nhập đã giảm từ 60% đến 70% số lượng đơn vị hành chính cấp xã, hình thành nên các xã, phường quy mô lớn với chức năng tích hợp đa dạng. Tuy nhiên, việc bỏ cấp huyện tạo ra một "khoảng trống điều phối không gian" đối với các hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và dịch vụ công dùng chung giữa các địa bàn.

Để giải quyết bất cập này, ThS.KTS. Cao Sỹ Niêm đề xuất mô hình quy hoạch tổng quát gồm 2 cấp quản trị hành chính, 3 tầng tổ chức không gian và 1 cơ chế điều phối. Theo đó, 3 tầng không gian được phân định rõ: tầng cấp tỉnh định hướng hạ tầng khung và cực tăng trưởng; tầng không gian chức năng liên xã quản lý khu vực phát triển đô thị, cụm công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật dùng chung; và tầng cấp xã cụ thể hóa việc quản lý thực thi. Cơ chế điều phối liên xã sẽ đóng vai trò kết nối hạ tầng và dịch vụ vượt địa giới hành chính mà không làm phát sinh thêm bộ máy chính quyền trung gian.

Quy hoạch thích ứng khí hậu và giải pháp sinh thái xanh - lam 

Bên cạnh việc tổ chức lại không gian, việc lồng ghép các giải pháp sinh thái chống chịu biến đổi khí hậu được xác định là điều kiện tiên quyết. Chia sẻ kinh nghiệm tại diễn đàn, bà Kristina Bünde, Trưởng Ban Hợp tác thuộc Phái đoàn Liên minh Châu Âu (EU) tại Việt Nam cho biết, thông qua Quỹ WARM do EU tài trợ vốn viện trợ không hoàn lại kết hợp cùng các khoản vay ưu đãi từ Cơ quan Phát triển Pháp (AFD), nhiều dự án phát triển đô thị tại Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy "chống lại tự nhiên" sang "sống cùng tự nhiên".

Bà Kristina Bünde nêu hai ví dụ sinh động từ thực tiễn triển khai. Tại thành phố Hòa Bình, kết quả đánh giá rủi ro ngập lụt theo các kịch bản khí hậu tương lai đã thuyết phục chính quyền địa phương điều chỉnh đồ án quy hoạch chung, quyết định giữ lại và mở rộng 34,4 ha diện tích các mặt hồ tự nhiên (hồ Ngòi Đong) làm vùng lưu trữ và điều tiết lũ tự nhiên, thay vì san lấp làm đất ở đô thị như phương án ban đầu. Trong khi đó, tại phường Ngã Bảy (thành phố Cần Thơ), mô hình hạ tầng xanh kết hợp không gian công viên và hồ điều hòa Xáng Thổi giúp đô thị tăng cường khả năng thoát nước mưa, giảm hiệu ứng đảo nhiệt và tạo không gian sinh hoạt chất lượng cho cư dân.

Quản trị đô thị thông minh lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm 

Ở góc độ quản trị số, việc ban hành Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035 theo Quyết định số 2116/QĐ-TTg ngày 05/11/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã mở ra bước ngoặt quan trọng. Thay vì quản lý theo phương thức xử lý sự vụ thủ công hay đầu tư ứng dụng công nghệ riêng lẻ, các đô thị chuyển sang phương thức quản trị dựa trên dữ liệu liên thông, có khả năng phân tích, dự báo và đo lường hiệu quả bằng kết quả thực tế.

Nhấn mạnh về bản chất của đô thị thông minh, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn lưu ý phát triển đô thị thông minh không đơn thuần là chạy đua mua sắm thiết bị công nghệ hay xây dựng các trung tâm điều hành đắt tiền. Yếu tố cốt lõi và quan trọng nhất là phải đổi mới phương thức quản trị, ứng dụng dữ liệu để giải quyết trực diện những vấn đề bức xúc hàng ngày của đô thị như ùn tắc giao thông, ngập lụt và ô nhiễm môi trường, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ công và chất lượng sống cho Nhân dân.

Đồng quan điểm trên, PGS.TS. Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) chia sẻ việc chuẩn hóa Khung kiến trúc ICT đô thị thông minh quốc gia 2.0 theo Quyết định số 1713/QĐ-BKHCN nhằm giúp các địa phương kết nối, chia sẻ dữ liệu dùng chung, tránh đầu tư trùng lặp lãng phí. Theo ông Hạnh, Khung kiến trúc ICT phải hỗ trợ tối thiểu bốn mục tiêu trụ cột gồm hiệu quả quản trị đô thị, phát triển kinh tế bền vững, chất lượng cuộc sống và tối ưu hóa nguồn lực.

Trong đó, xây dựng kiến trúc dưới dạng hai tầng, một hệ sinh thái dữ liệu là tầng quốc gia gồm kiến tạo, chuẩn hóa, giám sát. Với tầng địa phương, kiến trúc ICT đô thị thông minh cấp tỉnh gồm nghiệp vụ đô thị thông minh, lớp tri thức, dịch vụ nền tảng, bản sao số đô thị và IOC…

"Kết nối của Việt Nam đã ở nhóm đầu thế giới - nhưng người dân đô thị vẫn chưa cảm nhận được một thành phố "thông minh" tương xứng", ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Quan hệ Chính phủ Huawei Việt Nam nhận định.

Ùn tắc, ngập úng, thủ tục kéo dài - người dân đo "độ thông minh" của thành phố bằng những trải nghiệm này, không bằng số camera hay số màn hình.

Ông Tuấn cho rằng, một đô thị chỉ thông minh khi có đủ ba năng lực nền tảng, được xây như một hệ thống thống nhất gồm hạ tầng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong đó, nếu như không có hạ tầng số dùng chung, không thể có đô thị thông minh ở quy mô lớn. Về dữ liệu, cần tăng cường khả năng liên kết, bởi giá trị không được quyết định ở việc "có nhiều dữ liệu".

Theo ông Tuấn, AI sẽ đưa đô thị từ "quan sát" sang "hiểu và dự báo", từ quản trị phản ứng sang quản trị chủ động. Tuy nhiên, AI không thể thay thế người quản lý thành phố. AI giúp nhìn thấy sớm hơn, hiểu nhanh hơn và quyết định trên dữ liệu tốt hơn, gắn với quyền quyết định của cơ quan quản lý, bảo mật, quyền riêng tư và quản trị AI.

Các chuyên gia tại diễn đàn thống nhất rằng, công nghệ và dữ liệu chỉ là công cụ hỗ trợ. Mọi mô hình đô thị thông minh phải lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy sự hài lòng của cộng đồng và tính bền vững của môi trường làm thước đo giá trị phát triển.