Phim tài liệu - Ngôi sao mới của kỷ nguyên streaming

Từ những bê bối thể thao, các vụ án gây chấn động, chân dung người nổi tiếng cho đến những hiện tượng văn hóa đại chúng, ngày càng nhiều bộ phim tài liệu tạo được sức hút không thua kém các bom tấn hư cấu. Thậm chí, không ít tác phẩm còn làm thay đổi cách công chúng nhìn nhận một nhân vật, một sự kiện hay cả một môn thể thao. Trong kỷ nguyên streaming, dường như khán giả không chỉ muốn được giải trí, họ còn muốn được bước vào hậu trường của sự thật.

Từ “món ăn kén khách” thành át chủ bài của các nền tảng số

Khi Netflix ra mắt loạt phim Making a Murderer vào năm 2015, ít ai nghĩ một bộ phim tài liệu về một vụ án hình sự có thể trở thành hiện tượng toàn cầu. Nhưng thành công của tác phẩm này đã mở ra một hướng đi mới cho ngành công nghiệp nội dung: những câu chuyện có thật, nếu được kể đúng cách, hoàn toàn có thể hấp dẫn không kém bất kỳ kịch bản Hollywood nào.

Sau đó là hàng loạt cái tên đình đám như The Last Dance về huyền thoại bóng rổ Michael Jordan, Drive to Survive về giải đua Công thức 1, Beckham về cuộc đời của David Beckham, hay gần đây là Untold: Chess Mates, khai thác vụ bê bối gian lận từng làm rung chuyển làng cờ vua thế giới. Mỗi bộ phim đều tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi trên mạng xã hội, kéo dài nhiều tuần sau khi phát hành.

Điều thú vị là các nền tảng streaming không coi phim tài liệu như một dòng nội dung “phụ trợ”. Với chi phí sản xuất thấp hơn phim truyện nhưng khả năng tạo hiệu ứng lan truyền mạnh mẽ, phim tài liệu đang trở thành “vũ khí chiến lược” để thu hút và giữ chân thuê bao. Thực tế, nhiều tác phẩm còn giúp kéo khán giả đến với chính lĩnh vực mà chúng phản ánh. Drive to Survive được cho là đã góp phần tạo nên làn sóng hâm mộ mới đối với giải đua Công thức 1 tại Mỹ, biến một môn thể thao vốn được coi là khá “kén người xem” thành hiện tượng đại chúng.

Khán giả không chỉ muốn xem, họ muốn “giải mã”

Nếu phim truyền hình hấp dẫn nhờ khả năng tạo ra những thế giới tưởng tượng, thì phim tài liệu hiện đại lại lôi cuốn bởi lời hứa hẹn về việc hé mở những điều chưa từng được biết tới. Người xem ngày nay dường như ngày càng say mê cảm giác được bước vào “cánh cửa hậu trường”.

Đó có thể là hậu trường của một vụ án chưa có lời giải, một cuộc hôn nhân nổi tiếng, một đế chế kinh doanh, một scandal thể thao hay thậm chí là một chương trình hẹn hò. Chính vì vậy, ranh giới giữa phim tài liệu và các “thí nghiệm xã hội” trên truyền hình ngày càng trở nên mong manh. Những chương trình như Love Is Blind không phải phim tài liệu theo nghĩa truyền thống, nhưng vẫn khai thác nhu cầu rất hiện đại của khán giả: được quan sát những con người thật trong những tình huống thật, để rồi tự mình đưa ra phán xét.

Có lẽ trong thời đại mà thông tin xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội và chỉ tồn tại vài chục giây trên màn hình điện thoại, công chúng lại càng khao khát những câu chuyện dài hơi hơn, nhiều lớp lang hơn. Họ không chỉ muốn biết điều gì đã xảy ra, mà còn muốn hiểu vì sao nó xảy ra và nó nói gì về xã hội mà chúng ta đang sống.

Kể chuyện như một bộ phim điện ảnh

Sức hấp dẫn của làn sóng phim tài liệu mới không chỉ nằm ở đề tài, mà còn ở cách kể chuyện. Nếu các bộ phim tài liệu truyền thống thường ưu tiên tính thông tin, thì những tác phẩm trên nền tảng streaming lại học hỏi rất nhiều từ ngôn ngữ điện ảnh hiện đại.

Chúng có nhịp dựng nhanh, cấu trúc nhiều lớp, âm nhạc được đầu tư kỹ lưỡng và những “cliffhanger” - tình huống bỏ lửng cuối mỗi tập - để giữ chân khán giả. Nhân vật chính không còn là đối tượng nghiên cứu khô khan mà được xây dựng như những “người hùng” hoặc “phản anh hùng”, với đầy đủ tham vọng, điểm yếu và những góc khuất.

Untold: Chess Mates là một ví dụ điển hình. Trên bề mặt, đó chỉ là câu chuyện về trận đấu giữa kỳ thủ số một thế giới Magnus Carlsen và tài năng trẻ Hans Niemann cùng những cáo buộc gian lận gây tranh cãi. Nhưng dưới góc nhìn của bộ phim, đây còn là câu chuyện về danh tiếng, niềm tin, sức mạnh của tin đồn và cách mạng xã hội có thể khuếch đại một vụ việc đến mức nào. Một bộ phim về cờ vua - môn thể thao vốn nổi tiếng tĩnh lặng - bỗng mang dáng dấp của một bộ phim trinh thám tâm lý.

Khi phim tài liệu không chỉ phản ánh hiện thực

Sau thành công của Drive to Survive, lượng khán giả trẻ theo dõi giải đua Công thức 1 tăng mạnh ở nhiều thị trường. Beckham khiến công chúng nhìn lại David Beckham không chỉ như một cầu thủ bóng đá, mà như một biểu tượng văn hóa đại chúng đã định hình cả một thế hệ. Các loạt phim điều tra về tội phạm thực tế nhiều lần khơi lại những vụ án cũ, thậm chí tạo áp lực dư luận buộc cơ quan chức năng xem xét lại hồ sơ.

Không ít nhà nghiên cứu truyền thông gọi đây là “hiệu ứng tài liệu”: một bộ phim không chỉ kể một câu chuyện, mà còn tham gia vào việc định hình câu chuyện ấy trong nhận thức cộng đồng. Đó cũng là lý do ngày càng nhiều chính trị gia, vận động viên, doanh nhân hay người nổi tiếng chủ động hợp tác với các hãng phim tài liệu. Trong một thế giới đầy nhiễu loạn thông tin, việc được quyền kể câu chuyện của chính mình đã trở thành một dạng quyền lực mềm.

Tất nhiên, “có thật” không đồng nghĩa với “khách quan tuyệt đối”. Mỗi bộ phim vẫn là kết quả của vô số lựa chọn: chọn ai để phỏng vấn, chọn tư liệu nào để sử dụng, cắt bỏ chi tiết nào và nhấn mạnh khoảnh khắc nào. Nhưng chính sự nhập nhằng giữa tính xác thực và nghệ thuật kể chuyện ấy lại khiến phim tài liệu trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

Đi tìm sự thật trong thời đại của thuật toán

Giữa dòng chảy bất tận của những video ngắn và các thông tin bị cắt vụn, phim tài liệu đem lại một cảm giác khác: cảm giác được dành thời gian để lắng nghe, quan sát và suy ngẫm. Khán giả biết rằng họ vẫn đang theo dõi một sản phẩm được dàn dựng, nhưng họ cũng tin rằng đằng sau đó là những con người thật, những biến cố thật và những cảm xúc thật.

Nếu truyền hình thế kỷ XX được nhớ đến với sitcom, gameshow và những bộ phim dài tập, thì rất có thể một trong những di sản lớn nhất của kỷ nguyên streaming sẽ là sự hồi sinh ngoạn mục của phim tài liệu. Chúng ta không còn xem chúng chỉ để biết điều gì đã xảy ra, mà để hiểu vì sao nó xảy ra - và đôi khi, để nhìn thấy chính mình trong những câu chuyện có thật ấy.