Quản lý bằng dữ liệu, mở không gian phát triển bưu chính

Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và kinh tế số đang làm thay đổi vai trò của bưu chính, từ dịch vụ chuyển phát truyền thống trở thành một mắt xích quan trọng trong lưu thông hàng hóa và kết nối thị trường. Trước yêu cầu đó, dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI hướng tới đổi mới phương thức quản lý trên nền tảng dữ liệu, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển, bảo đảm quyền lợi người sử dụng dịch vụ và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ bưu chính trên toàn quốc.

*Đổi mới quản lý, lấy dữ liệu làm nền tảng

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhận định, việc xây dựng Luật Bưu chính (sửa đổi) nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý nhà nước.

Sau 15 năm thi hành, Luật Bưu chính năm 2010 đã tạo cơ sở pháp lý cho thị trường phát triển. Tuy nhiên, trước sự bùng nổ của thương mại điện tử và kinh tế số, hoạt động bưu chính không còn giới hạn ở chuyển phát thư, tài liệu, hàng hóa mà đang trở thành hạ tầng quan trọng bảo đảm lưu chuyển hàng hóa, kết nối doanh nghiệp với người tiêu dùng và thúc đẩy kinh tế số. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện khuôn khổ pháp lý và phương thức quản lý nhà nước đối với lĩnh vực bưu chính.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 chương, 51 điều, tập trung vào bốn nhóm nội dung trọng tâm: mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính; hoàn thiện cơ chế quản lý dịch vụ bưu chính công ích; phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số; đổi mới hoạt động bưu chính theo hướng số hóa, an toàn và dựa trên dữ liệu.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, một trong những điểm đổi mới đáng chú ý là chuyển từ cơ chế cấp phép sang đăng ký trực tuyến, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, qua đó đơn giản hóa thủ tục gia nhập thị trường và tăng cường trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này đòi hỏi cơ quan quản lý nâng cao năng lực giám sát, kịp thời nhận diện rủi ro và xử lý vi phạm trên cơ sở thông tin được cập nhật, chuẩn hóa và kết nối.

Cùng với đổi mới thủ tục quản lý, dự thảo quy định cấp mã nhận dạng duy nhất cho từng bưu gửi nhằm theo dõi, truy vết trong toàn bộ quá trình từ chấp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát. Việc định danh giúp tăng tính minh bạch của hoạt động bưu chính, hỗ trợ kiểm soát hành trình bưu gửi và nâng cao khả năng phát hiện các nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn mạng lưới. Dự thảo đồng thời xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong tạo lập, khai thác và bảo vệ dữ liệu, kết hợp các biện pháp quản lý theo mức độ rủi ro.

Với định hướng này, dữ liệu cần trở thành nền tảng xuyên suốt trong quản lý hoạt động bưu chính, từ đăng ký cung cấp dịch vụ, định danh bưu gửi đến theo dõi hành trình và giám sát việc chấp hành pháp luật. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và khai thác phù hợp, cơ quan quản lý có thể nâng cao hiệu quả giám sát, hạn chế kiểm tra trùng lặp; doanh nghiệp cũng có điều kiện minh bạch hóa hoạt động, nâng cao chất lượng dịch vụ và giảm chi phí phát sinh từ các thủ tục không cần thiết.

Tuy nhiên, quản lý dựa trên dữ liệu cần gắn với yêu cầu bảo vệ quyền riêng tư và thông tin cá nhân. Dữ liệu bưu chính có thể bao gồm địa chỉ, số điện thoại và thông tin giao dịch của người sử dụng, do đó việc xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành cần xác định rõ phạm vi thông tin thu thập, mục đích sử dụng, thời hạn lưu giữ và trách nhiệm bảo vệ, chia sẻ dữ liệu. Việc định danh, truy vết bưu gửi cũng cần tương xứng với tính chất dịch vụ và mức độ rủi ro, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết cho người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đổi mới phương thức quản lý, dự thảo Luật còn hướng tới phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số. Nhằm tạo điều kiện để người dân, nhất là vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, tiếp cận thuận lợi hơn với các dịch vụ bưu chính và thương mại điện tử, dự thảo Luật mở rộng phạm vi bưu chính phổ cập từ thư sang cả thư và gói, kiện hàng hóa trên phạm vi toàn quốc.

*Hoàn thiện thể chế, mở rộng không gian phát triển

Cùng với đổi mới phương thức quản lý, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) hướng tới hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tháo gỡ những bất cập trong thực tiễn và tạo điều kiện cho thị trường phát triển minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, thích ứng với kinh tế số.

Thực tiễn hoạt động bưu chính đã thay đổi đáng kể so với thời điểm Luật năm 2010 được xây dựng. Theo ông Lê Văn Chung, Chuyên viên chính Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, quy mô thị trường tăng nhanh, hơn 90% sản lượng bưu gửi hiện nay là gói, kiện hàng hóa gắn với thương mại điện tử. Chuỗi cung ứng cũng trở nên phức tạp hơn khi có sự tham gia của nhiều chủ thể, đòi hỏi phải hoàn thiện quy định về phạm vi dịch vụ và phân định rõ trách nhiệm giữa các bên.

Trong bối cảnh đó, việc xác định trách nhiệm pháp lý trong quá trình cung ứng dịch vụ có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ quyền lợi người sử dụng. Khi có sự tham gia của doanh nghiệp bưu chính, đơn vị vận tải thuê ngoài và lực lượng giao hàng chặng cuối, những bất cập trong phân định trách nhiệm có thể gây khó khăn cho khách hàng khi phát sinh mất, hư hỏng bưu gửi hoặc tranh chấp liên quan đến thu hộ tiền. Vì vậy, quy định về tiếp nhận, giải quyết khiếu nại và bồi thường cần bảo đảm tính minh bạch, khả thi, xác định rõ trách nhiệm của các bên và tạo điều kiện để người sử dụng bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Ông Nguyễn Văn Trường, Phó Trưởng Ban Kiểm tra - Pháp chế, Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam đánh giá, sửa đổi Luật là cần thiết để đáp ứng những thay đổi của thị trường. Các quy định về bưu chính số, định danh và truy vết bưu gửi, xác thực thông tin người gửi theo mức độ rủi ro cần được hoàn thiện để tạo cơ sở pháp lý phù hợp hơn với thực tiễn vận hành, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng dịch vụ.

Bên cạnh bảo vệ người sử dụng, việc xác định rõ phạm vi dịch vụ bưu chính cũng là điều kiện quan trọng để tháo gỡ vướng mắc trong quản lý thị trường. Ranh giới giữa dịch vụ bưu chính với vận tải, kho bãi và logistics cần được xác định dựa trên bản chất hoạt động, tránh chồng chéo về nghĩa vụ pháp lý hoặc phát sinh rào cản không cần thiết. Theo định hướng của dự thảo, dịch vụ bưu chính phải gắn với mạng bưu chính và quá trình cung ứng dịch vụ đối với bưu gửi, qua đó làm rõ phạm vi điều chỉnh của pháp luật bưu chính với các lĩnh vực liên quan.

Hoàn thiện thể chế cũng cần gắn với yêu cầu bảo đảm dịch vụ bưu chính phổ cập, công ích trên phạm vi cả nước. Trong khi doanh nghiệp có xu hướng tập trung nguồn lực vào những thị trường có hiệu quả kinh doanh cao, người dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo vẫn cần được tiếp cận dịch vụ thiết yếu với mức giá phù hợp. Vì vậy, chính sách cần phân định rõ dịch vụ có khả năng tự bảo đảm tài chính với những nghĩa vụ phục vụ cộng đồng cần sự hỗ trợ của Nhà nước. Cơ chế hỗ trợ phải căn cứ vào chi phí hợp lý, khối lượng và chất lượng dịch vụ thực tế, đồng thời bảo đảm giám sát minh bạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực công và không tạo lợi thế cạnh tranh thiếu bình đẳng giữa các doanh nghiệp.

Cùng với đó, mở rộng không gian phát triển cho doanh nghiệp cần đi đôi với đổi mới sáng tạo và bảo đảm an toàn, an ninh mạng lưới. Ông Lê Văn Chung cho biết, dự thảo Luật đặt ra yêu cầu định danh duy nhất cho từng bưu gửi, duy trì khả năng theo dõi, truy vết trong suốt quá trình cung ứng dịch vụ và áp dụng biện pháp bảo đảm an ninh phù hợp với mức độ rủi ro. Cách tiếp cận này hướng tới tăng cường khả năng phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm, thay vì chỉ tập trung kiểm tra khi sự cố đã xảy ra.

Luật Bưu chính (sửa đổi) không đơn thuần là điều chỉnh những quy định chưa phù hợp với thực tiễn, mà còn là quá trình thiết lập khuôn khổ quản lý tương thích với sự phát triển của kinh tế số. Quản lý bằng dữ liệu đi cùng bảo vệ quyền riêng tư; đơn giản hóa thủ tục gắn với trách nhiệm giải trình; mở rộng thị trường cần song hành với bảo vệ người sử dụng và bảo đảm dịch vụ công ích. Khi thể chế theo kịp sự vận động của thị trường, bưu chính không chỉ thực hiện chức năng chuyển phát mà còn phát huy vai trò hạ tầng thiết yếu và kết nối các chủ thể trong nền kinh tế.