Rừng ngập mặn: “Tấm khiên xanh” của các thành phố biển

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu rõ rệt, những thành phố ven biển đang đứng trước áp lực chưa từng có: bão mạnh hơn, triều cường dâng cao hơn và những đợt xói lở bờ biển diễn ra ngày càng nghiêm trọng. Giữa những mối đe dọa đó, không phải lúc nào các công trình bê tông đồ sộ cũng là tuyến phòng thủ duy nhất. Ở ngay nơi giao thoa giữa đất liền và biển cả, một “tấm khiên xanh” vẫn âm thầm tồn tại và bảo vệ con người - đó là rừng ngập mặn.

Hệ sinh thái đặc biệt

Rừng ngập mặn là một trong những hệ sinh thái độc đáo nhất trên Trái đất, hình thành tại các vùng cửa sông, ven biển, nơi nước mặn và nước ngọt hòa trộn. Ở đó, các loài cây phát triển trong điều kiện khắc nghiệt với bộ rễ chằng chịt vươn lên khỏi mặt bùn, vừa giúp cây “thở”, vừa giữ chặt lớp đất ven bờ.

Không chỉ là một khu rừng đơn thuần, đây là một hệ sinh thái phong phú, nơi cư trú và sinh sản của hàng loạt loài sinh vật: từ tôm, cá, cua cho tới chim di cư. Những tán cây rậm rạp và lớp bùn giàu dinh dưỡng tạo nên một “vườn ươm tự nhiên”, nuôi dưỡng nguồn lợi thủy sản cho cả vùng biển rộng lớn phía ngoài.

Trước hết, hệ thống rễ dày đặc của cây ngập mặn có khả năng làm giảm đáng kể sức mạnh của sóng và dòng chảy. Khi bão đổ bộ, những cánh rừng ven biển này hoạt động như một lớp đệm, hấp thụ và phân tán năng lượng của sóng biển, từ đó hạn chế xói lở và bảo vệ bờ. Nhiều nghiên cứu cho thấy, những khu vực có thảm thực vật ngập mặn thường chịu thiệt hại ít hơn đáng kể so với nơi đã bị mất rừng.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái này còn là một trong những “kho chứa carbon” hiệu quả nhất trong tự nhiên. Khả năng hấp thụ và lưu trữ CO₂ của hệ sinh thái này vượt trội so với nhiều loại rừng trên cạn, góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Không chỉ mang ý nghĩa về môi trường, khu vực sinh thái này còn gắn bó chặt chẽ với sinh kế của người dân ven biển. Từ nuôi trồng thủy sản, đánh bắt cho tới du lịch sinh thái, tất cả đều phụ thuộc vào sự tồn tại của hệ sinh thái này. Nói cách khác, rừng ngập mặn vừa bảo vệ đất liền, vừa nuôi dưỡng cuộc sống.

Khi “tấm khiên” dần suy yếu

Dù đóng vai trò quan trọng như vậy, các khu rừng ven biển trên thế giới và tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng.

Trong nhiều thập kỷ, áp lực từ phát triển kinh tế - đặc biệt là nuôi trồng thủy sản quy mô lớn và đô thị hóa ven biển - đã khiến diện tích rừng bị thu hẹp đáng kể. Những cánh rừng bị chặt bỏ để nhường chỗ cho ao nuôi tôm hoặc các dự án hạ tầng, trong khi ô nhiễm môi trường làm suy giảm khả năng phục hồi tự nhiên.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở mất mát sinh thái. Khi các khu rừng này biến mất, “lá chắn” tự nhiên cũng không còn, khiến các khu dân cư ven biển dễ bị tổn thương hơn trước bão, triều cường và xâm nhập mặn. Những thiệt hại về kinh tế và con người vì thế cũng gia tăng.

Trước thực trạng đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu nhìn nhận lại vai trò của hệ sinh thái này và triển khai các chương trình phục hồi quy mô lớn. Tại khu vực Đông Nam Á, các dự án trồng lại rừng đang được thúc đẩy với sự tham gia của chính phủ, tổ chức quốc tế và cộng đồng địa phương.

Quan trọng hơn, nhận thức của cộng đồng về giá trị của rừng ngập mặn cũng đang dần thay đổi. Người dân bắt đầu xem đó là “tài sản” cần được gìn giữ lâu dài. Trong bối cảnh thế giới tìm kiếm các giải pháp bền vững để ứng phó với biến đổi khí hậu, hệ sinh thái này là một minh chứng rõ ràng cho việc thiên nhiên có thể tự bảo vệ con người - nếu chúng ta biết cách bảo vệ lại thiên nhiên.

Thay vì chỉ dựa vào các công trình nhân tạo tốn kém, việc phục hồi và bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên như rừng ngập mặn đang được xem là một hướng đi hiệu quả và lâu dài. Đây cũng là cách tiếp cận ngày càng phổ biến trên thế giới, khi con người học cách “sống cùng” thay vì “chống lại” thiên nhiên.

“Đường viền xanh” ôm đất Việt

Việt Nam sở hữu một dải rừng ven biển ngập mặn trải dài từ Bắc vào Nam như “đường viền xanh” ôm lấy đất liền, mỗi khu rừng mang trong mình những giá trị sinh thái, kinh tế và văn hóa đặc trưng của từng vùng. Ở miền Bắc, Vườn Quốc gia Xuân Thủy (Ninh Bình) và Khu Dự trữ thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải (Hưng Yên) là những vùng đất ngập nước quan trọng, nơi hàng chục nghìn cá thể chim di cư dừng chân mỗi năm. Không chỉ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, những cánh rừng này còn gắn với sinh kế của người dân thông qua nuôi ngao, đánh bắt thủy sản và gìn giữ các tri thức bản địa về “sống cùng thủy triều”. Ở miền Trung, nơi thiên tai khắc nghiệt hơn, các dải rừng ven biển tại Huế, Đà Nẵng hay Gia Lai tuy không rộng lớn nhưng lại đóng vai trò như những “tấm khiên mỏng mà bền”, giúp giảm thiểu tác động của bão lũ, bảo vệ đầm phá và vùng nuôi trồng thủy sản ven bờ.

Xuôi về phía Nam, hệ sinh thái rừng ngập mặn trở nên dày đặc và giàu có hơn, tiêu biểu là rừng Cà Mau - khu rừng ngập mặn lớn nhất cả nước, nơi đất và biển vẫn đang tiếp tục “tạo sinh” mỗi ngày. Không chỉ giữ đất, chống xói lở, rừng Cà Mau còn là nền tảng cho các mô hình kinh tế đặc trưng như nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng - một hướng đi kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Trong khi đó, rừng ngập mặn Cần Giờ lại mang một sắc thái khác: vừa là “tấm khiên xanh” bảo vệ TP Hồ Chí Minh trước triều cường và xâm nhập mặn, vừa là không gian văn hóa - sinh thái gắn với đời sống của cộng đồng cư dân ven biển. Tại đây, rừng không chỉ hiện diện trong sinh kế mà còn đi vào nhịp sống, phong tục, từ cách đánh bắt, canh tác cho đến cách con người ứng xử với tự nhiên.

Điểm chung của các cánh rừng ngập mặn Việt Nam không chỉ nằm ở chức năng sinh thái, mà còn ở vai trò như một phần của ký ức và bản sắc địa phương. Những khu rừng ấy nuôi dưỡng nguồn lợi thủy sản, bảo vệ làng mạc, đồng thời lưu giữ những tri thức dân gian quý giá về môi trường nước, con nước, mùa gió. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển ngày càng gia tăng, giá trị của rừng ngập mặn vì thế không chỉ được đo bằng diện tích hay sản lượng, mà còn bằng khả năng duy trì một lối sống hài hòa giữa con người và thiên nhiên - điều đang trở nên ngày càng hiếm hoi trong thế giới hiện đại.