Số hóa di sản: Từ lưu giữ ký ức đến kiến tạo giá trị

Số hóa để di sản sống cùng thời đại

Chuyển đổi số đã hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội và văn hóa cũng không nằm ngoài xu thế đó. Tuy nhiên, với di sản, số hóa không đơn thuần là chụp ảnh, quay phim hay xây dựng kho dữ liệu điện tử. Tại tọa đàm Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TP Hồ Chí Minh do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy tổ chức, các chuyên gia nhấn mạnh đến việc thay đổi tư duy, xem số hóa như một phương thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh mới.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu - Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh - nhiều người vẫn hiểu số hóa theo nghĩa khá hẹp, chủ yếu là lưu trữ thông tin về hiện vật hay di tích bằng công nghệ. Trong khi đó, mục tiêu lớn hơn là biến di sản thành nguồn dữ liệu có thể phục vụ quản lý, nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo. Thực tế cho thấy khoảng cách giữa Việt Nam và nhiều quốc gia vẫn còn khá lớn. Nhiều bảo tàng trên thế giới đã quét 3D toàn bộ hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu chuẩn hóa, kết nối với trí tuệ nhân tạo để phục vụ nghiên cứu và trải nghiệm của công chúng. Người xem có thể quan sát hiện vật ở nhiều góc độ, khám phá từng chi tiết kiến trúc hay theo dõi cả quá trình khai quật khảo cổ ngay trên môi trường số.

Tiến sĩ Mã Thanh Cao - nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh - lưu ý, số hóa di sản bao gồm cả di sản văn hóa vật thể lẫn phi vật thể. Mục tiêu cốt lõi của công tác này không phải để thay thế di sản gốc, mà là làm cho di sản có sức sống mới thông qua việc xây dựng một kho dữ liệu số dùng chung. Từ kho dữ liệu đó, di sản sẽ được phát huy giá trị, trở thành cầu nối giữa công chúng với văn hóa dân tộc, đặc biệt là thu hút thế hệ trẻ tiếp cận và sáng tạo nên những giá trị văn hóa mới. "Hoạt động số hóa ở Việt Nam chủ yếu vẫn dừng ở việc đưa hình ảnh, video hoặc thông tin cơ bản lên internet. Cách làm này giúp mở rộng khả năng tiếp cận nhưng chưa tạo được hệ sinh thái dữ liệu đủ lớn để khai thác lâu dài".

Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa - Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh - cho rằng, số hóa chỉ là bước khởi đầu của chuyển đổi số. Giá trị thật sự chỉ xuất hiện khi dữ liệu được chuẩn hóa, liên thông và có thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau, từ nghiên cứu, giáo dục đến phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, với di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể, công nghệ vẫn có những giới hạn nhất định. Lấy ví dụ tại Lăng Ông Bà Chiểu, Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa cho biết một ngôi đền hay pho tượng có thể được quét 3D với độ chính xác rất cao, nhưng những nghi lễ cúng tế, các suất hát bội hay cảm xúc của nghệ nhân trong quá trình thực hành di sản lại rất khó chuyển tải đầy đủ bằng công nghệ. "Công nghệ không thể thay thế con người. Một sản phẩm số chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu khoa học nghiêm túc, với dữ liệu chính xác về lịch sử, bối cảnh và giá trị văn hóa. Nếu dữ liệu gốc không đầy đủ, số hóa chỉ tạo ra những hình ảnh đẹp mà thiếu chiều sâu".

Ở TP Hồ Chí Minh, còn có một loại di sản rất phong phú và quý giá đó là ký ức đô thị. Những lối sống, tập quán, ngôn ngữ, chợ truyền thống hay các không gian sinh hoạt cộng đồng đều góp phần tạo nên bản sắc của thành phố. Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, số hóa trở thành giải pháp quan trọng để lưu giữ những dấu ấn này.

Biến dữ liệu di sản thành nguồn lực phát triển

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu nhận định, TP Hồ Chí Minh có nhiều lợi thế để đi đầu trong lĩnh vực số hóa di sản nhờ tập trung đông doanh nghiệp công nghệ, nguồn nhân lực trẻ cùng hệ thống di sản phong phú. Thành phố hiện có hơn 300 di sản được xếp hạng, tuy nhiên, nhiều di tích, không gian văn hóa vẫn ít được biết đến hoặc khó tiếp cận, khiến giá trị của di sản chưa được khai thác tương xứng, nhất là trong phát triển du lịch.

Các chuyên gia cho rằng khi dữ liệu được chuẩn hóa và đưa lên nền tảng số, ngay từ trước chuyến đi, công chúng có thể tìm hiểu di sản thông qua mô hình ba chiều, tư liệu lịch sử hay các câu chuyện văn hóa hấp dẫn. Điều này không thay thế trải nghiệm thực tế mà góp phần khơi gợi sự tò mò, thu hút du khách đến khám phá trực tiếp. "Số hóa không phải đích đến cuối cùng, nếu trải nghiệm tại điểm đến không đủ hấp dẫn, thiếu hoạt động diễn giải và những câu chuyện văn hóa có chiều sâu thì sức hút của di sản sẽ khó được duy trì" - Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu lưu ý.

Theo Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa, một trong những thách thức lớn hiện nay là chưa có bộ tiêu chuẩn thống nhất về dữ liệu di sản số. Nhiều nơi vẫn xem số hóa chỉ là chụp ảnh, quay phim rồi lưu trữ, dẫn đến dữ liệu rời rạc, khó kết nối và khai thác.

Đồng tình với ý kiến trên, Tiến sĩ Trần Quý - Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam - cho rằng, dữ liệu văn hóa chỉ tạo ra giá trị khi được khai thác trên bốn phương diện: Bảo tồn, quản trị, nâng cao trải nghiệm công chúng và phát triển kinh tế. Muốn vậy, TP Hồ Chí Minh cần chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện cơ chế chia sẻ, giải quyết vấn đề bản quyền và hình thành hệ sinh thái kết nối giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cộng đồng.

Vai trò của cộng đồng trong quá trình số hóa là rất quan trọng. Người dân không chỉ là chủ thể gìn giữ di sản mà còn có thể đóng góp hình ảnh, tư liệu, ký ức gia đình và những câu chuyện gắn với địa phương để làm phong phú kho dữ liệu văn hóa. Trong giai đoạn trước mắt, các chuyên gia đề xuất ưu tiên số hóa các loại hình nghệ thuật truyền thống như hát bội, cải lương, đờn ca tài tử; những tác phẩm sân khấu kinh điển; các chợ truyền thống cùng những di tích, công trình kiến trúc đang có nguy cơ xuống cấp hoặc mai một theo thời gian.

Số hóa di sản không còn là câu chuyện riêng của ngành văn hóa hay giới công nghệ mà là chiến lược lâu dài nhằm bảo tồn ký ức đô thị, thúc đẩy sáng tạo văn hóa và mở rộng không gian phát triển du lịch. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, mỗi di sản sẽ có thêm cơ hội tiếp cận công chúng, đồng thời tạo ra những giá trị mới cho xã hội.

"Dù công nghệ phát triển đến đâu, tính chân xác của di sản vẫn phải được đặt ở vị trí trung tâm. Chỉ khi đó, số hóa mới thực sự trở thành cầu nối để ký ức được lưu giữ bền vững và di sản tiếp tục đồng hành cùng sự phát triển của TP Hồ Chí Minh", tiến sĩ Mã Thanh Cao nhấn mạnh.