Sơn La nâng giá trị nông sản theo chuỗi

Từ sản xuất nhỏ lẻ đến kinh tế nông nghiệp

Sơn La có lợi thế rõ về khí hậu, thổ nhưỡng và quỹ đất nông nghiệp. Dọc Quốc lộ 6, các cao nguyên Mộc Châu, Nà Sản có điều kiện thuận lợi phát triển chè, cây ăn quả, bò sữa, rau và hoa. Ở nhiều địa bàn như Mường Bú, Lóng Phiêng…, quá trình chuyển đổi cây trồng cũng đang tạo thêm vùng sản xuất hàng hóa.

Nhưng lợi thế tự nhiên chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế khi sản xuất được tổ chức lại, nông dân không còn sản xuất riêng lẻ, nông sản có tiêu chuẩn và có thị trường tiêu thụ ổn định.

Sau khi Nhà máy Thủy điện Sơn La hoàn thành, địa phương đứng trước bài toán lớn về sinh kế. Hơn 12.000 hộ tái định cư và khoảng 8.000 hộ dân nhường đất phục vụ công trình cần hướng sản xuất mới. Bình quân mỗi hộ có khoảng 1,3-1,4ha đất canh tác. Nếu tiếp tục phụ thuộc vào cây ngắn ngày, thu nhập chỉ khoảng 10 triệu đồng/ha.

Thực tế này buộc Sơn La phải thay đổi cách làm nông nghiệp. Theo ông Vũ Tiến Đĩnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, những năm qua, tỉnh tập trung tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị; phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ; nâng chất lượng nông sản gắn với xây dựng thương hiệu.

Ngày 30/11/2015, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La ban hành Kết luận số 121-TB/TU về chủ trương phát triển cây ăn quả trên đất dốc. Từ chủ trương này, nhiều diện tích đất trồng ngô, sắn hiệu quả thấp được chuyển sang cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn. Cùng với chuyển đổi cây trồng, tỉnh phát triển hợp tác xã, hình thành vùng sản xuất tập trung, đưa nông dân vào chuỗi giá trị.

Ở Mường Bú, gia đình anh Lò Văn Tiếng từng nhiều năm trồng ngô trên đất dốc, mỗi năm chỉ làm được một vụ. Khi tham gia mô hình mới, gia đình anh chuyển hơn 3ha đất trồng ngô sang trồng táo theo hướng cây ăn quả giá trị cao. Mấy năm gần đây, diện tích táo của gia đình cho sản lượng ổn định khoảng 75 tấn quả, giá bán 20.000-30.000 đồng/kg, mang lại giá trị thu hoạch khoảng 1,5 tỷ đồng/năm.

Với nông dân Sơn La, việc chuyển đổi cây trồng chỉ là bước đầu. Khi tham gia chuỗi, họ phải thay đổi cả cách sản xuất: từ chi phí đầu tư, kỹ thuật chăm sóc, thời điểm thu hoạch đến tiêu chuẩn sản phẩm và đầu ra. Nông dân không chỉ canh tác theo kinh nghiệm, mà phải sản xuất theo yêu cầu thị trường.

Theo báo cáo của UBND tỉnh Sơn La về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến, đến nay, toàn tỉnh có 9 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được công nhận; hơn 8.200ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và hữu cơ; duy trì 218 mã số vùng trồng; 262 chuỗi cung ứng nông sản an toàn; 31 sản phẩm mang địa danh được cấp văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong đó có 2 sản phẩm được bảo hộ ở nước ngoài.

Chế biến sâu để giữ giá trị nông sản

Muốn nâng giá trị, nông sản phải qua bảo quản, chế biến, logistics và thị trường ổn định. Thiếu những khâu này, giá trị dễ dừng ở sản phẩm thô, phụ thuộc mùa vụ và giá cả từng thời điểm.

Từ năm 2021 đến nay, Sơn La hoàn thành 10 dự án mới, nâng tổng số cơ sở chế biến lên 21 nhà máy và gần 600 cơ sở nhỏ lẻ. Trên địa bàn hiện có 9 cơ sở chế biến cà phê quy mô lớn; hơn 20 doanh nghiệp, hợp tác xã chế biến chè; cùng các nhà máy chế biến đường, sắn, rau quả và sữa bò.

Trung tâm Chế biến rau, quả Doveco Sơn La là ví dụ về hướng đi gắn nhà máy với vùng nguyên liệu. Sau 3 năm hoạt động, trung tâm đạt công suất khoảng 52.000 tấn sản phẩm/năm. Năm 2025, đơn vị vận hành dây chuyền đồ hộp giấy công nghệ Thụy Điển Tetra Recart, công suất 6.000 hộp/giờ, tương đương 6-8 triệu hộp/năm.

Ông Phạm Ngọc Thành, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao Doveco, cho biết dây chuyền mới cho phép đóng gói nhiều nông sản của Việt Nam và Sơn La, góp phần thúc đẩy tiêu thụ, xuất khẩu và gia tăng giá trị chuỗi nông nghiệp.

Công suất chế biến chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng vùng nguyên liệu ổn định, quy trình sản xuất đồng bộ, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường tiêu thụ thường xuyên. Đây là yêu cầu đặt ra trong quá trình Sơn La nâng giá trị nông sản theo chuỗi.

Từ yêu cầu đó, tỉnh Sơn La xác định liên kết là khâu then chốt. Ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La, cho biết tỉnh tập trung thúc đẩy liên kết chặt chẽ "6 nhà": Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học, doanh nghiệp, ngân hàng và nhà phân phối; tập trung phát triển các vùng nguyên liệu quy mô lớn, tăng cường liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ và nâng cao giá trị gia tăng của nông sản.

Những chuyển động này đã thể hiện trong tăng trưởng nông nghiệp của Sơn La. Năm 2025, khu vực nông, lâm nghiệp, thủy sản của tỉnh tăng 6,76% so với năm 2024. Cùng với đó, giá trị hàng hóa nông sản, thực phẩm xuất khẩu tăng từ 104,1 triệu USD năm 2021 lên ước 208 triệu USD năm 2025. Riêng quý I/2026, giá trị hàng hóa tham gia xuất khẩu ước đạt 98,3 triệu USD, bằng 111,9% so với cùng kỳ năm trước.

Nghị quyết số 05-NQ/TU ngày 30/12/2025 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Sơn La về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035 tiếp tục đặt mục tiêu hình thành vùng nguyên liệu tập trung, ổn định, nâng tỷ lệ nông sản chế biến sâu, qua đó gia tăng giá trị sản phẩm và nâng sức cạnh tranh của nông sản Sơn La trên thị trường trong nước và xuất khẩu.