Sụt lún thách thức bài toán chống ngập tại TP Hồ Chí Minh

Ngập úng đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của nhiều đô thị, đặc biệt là những thành phố có tốc độ đô thị hóa nhanh như TP Hồ Chí Minh.

Trong những năm qua, TP Hồ Chí Minh vẫn cứ loay hoay với các giải pháp chống ngập. Hiện nay, khi mưa lớn cực đoan ngày một xuất hiện nhiều hơn, triều cường cũng ngày một cao hơn, thành phố không thể chống ngập theo kiểu tình huống là nâng đường, làm kè. Điều quan trọng là phải nhận thức toàn diện các yếu tố làm gia tăng ngập. Một trong số đó là vấn đề sụt lún.

Phường An Lạc, nằm ở khu vực cửa ngõ phía Tây của TP Hồ Chí Minh, là nơi ghi nhận tốc độ sụt lún nền đất nghiêm trọng nhất toàn thành phố. Công trình nhà thi đấu nằm trong trung tâm cung ứng dịch vụ công của phường đã có nhiều lún nứt nghiêm trọng.

Phường An Lạc là nơi đất trũng, kết cấu yếu. Trong khi đó, khu vực này lại chịu một lực nén lớn khi tốc độ đô thị hóa và xây dựng hạ tầng diễn ra nhanh chóng. Mỗi năm, đất âm thầm lún xuống một chút và sau gần 20 năm, dấu vết đã rất rõ ràng.

Trong khu phố này, không khó để thấy rõ tác động của sụt lún: Từ móng nhà biệt thự kiên cố, đến các căn nhà phố xiêu vẹo, đổ nghiêng.

PGS.TS. Lê Trung Chơn (Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển bền vững, Đại học Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh) cho biết: "Tốc độ không lớn, milimét theo tháng, nhìn nó giống như bình thường nhưng lại nguy hiểm".

Tại khu vực phía Nam sông Sài Gòn, nơi được cảnh báo sụt lún tới 5 cm mỗi năm. Vì vậy, muốn giải quyết căn cơ bài toán ngập tại TP Hồ Chí Minh, không thể chỉ tính đến triều cường và mưa lớn, mà phải đặc biệt lưu ý tốc độ sụt lún của nền đất.

Sau đường Lê Cơ, con phố này đang trong giai đoạn cuối hoàn thành của việc nâng đường thoát ngập. Con đường mới cao hơn đường cũ 1m². Toàn bộ công trình công cộng và nhà dân đều phải sửa sang cho phù hợp với nền đường mới. Tuy nhiên, mức nâng này sẽ không bắt kịp với tình hình thực tế. 

Giải pháp chống ngập cho TP Hồ Chí Minh 100 năm

Dữ liệu radar vệ tinh cho thấy, một số khu vực tại TP Hồ Chí Minh đang lún từ 10-30 mm mỗi năm, nhanh hơn nhiều lần tốc độ nước biển dâng. Hai quá trình ngược chiều ấy khiến mực nước tương đối trên sông Sài Gòn được dự báo tăng khoảng 2,1 m vào năm 2050 và 2,5 m vào năm 2100. Vì vậy, chống ngập ở trung tâm của siêu đô thị này không thể chỉ nhìn vào trận mưa hay đợt triều cường trước mắt.

Mỗi tuyến đê, cống ngăn triều hay hệ thống thoát nước được xây dựng hôm nay đều phải tính đến một thực tế: vài chục năm tới, nền đất có thể thấp hơn và mực nước có thể cao hơn rất nhiều. Một hướng đi đang được các chuyên gia đề xuất nghiên cứu là xây dựng cống kiểm soát triều ngay trên sông Sài Gòn. Mục tiêu là kiểm soát mực nước trước khi triều đi sâu vào thành phố, qua đó giảm áp lực lên các cống, đê, kè hiện có và tạo thêm một lớp bảo vệ cho siêu đô thị này.

TP Hồ Chí Minh từng thành lập Trung tâm chống ngập với vai trò đầu mối điều phối. Tuy nhiên, do hạn chế về thẩm quyền và cơ chế hoạt động, đơn vị này được giải thể năm 2018, chức năng được chuyển về Sở Xây dựng.

Quy hoạch thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm xác định ngập lụt là một trong những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, để các giải pháp được triển khai đồng bộ, thành phố vẫn cần một đầu mối đủ thẩm quyền, cùng với đó là hệ thống dữ liệu thống nhất, xác định rõ nơi nào đang ngập, mức độ ra sao và nguyên nhân do mưa, do triều hay do sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi các mốc cao độ thủy văn tại trạm Phú An và Nhà Bè được xác định từ năm 2008. Trong gần 20 năm qua, nhiều khu vực tại Nhà Bè đã liên tục sụt lún, làm thay đổi tương quan giữa nền đất và mực nước.

Trước thực trạng này, số liệu mực nước triều tăng qua từng năm cần được phân tích đầy đủ hơn: bao nhiêu do nước biển dâng, bao nhiêu do sụt lún nền đất, sự thay đổi của nước ngầm và tác động của việc san lấp các vùng trũng đến dòng chảy. Muốn trả lời chính xác, trước hết phải kiểm tra lại độ ổn định của hệ thống mốc thủy văn, thống nhất với hệ cao độ địa hình quốc gia.

Khi dữ liệu nền được cập nhật đầy đủ, việc tổ chức không gian chống ngập theo mô hình 4 vùng, 3 lớp mới có cơ sở triển khai. Thứ tự ưu tiên đầu tư cũng từ đó được xác định rõ hơn, tránh tình trạng công trình được lựa chọn, nhưng không xử lý đúng nguyên nhân hoặc thiếu kết nối với toàn hệ thống.

Theo các chuyên gia, trước mắt cần tập trung hoàn thành những công trình kiểm soát triều vòng ngoài. Trong đó có 6 cống thuộc dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng và 2 cống Vàm Thuật, Rạch Nước Lên. 

Về dài hạn, đề xuất xây dựng cống Sài Gòn tại khu vực ngã ba sông Sài Gòn - sông Đồng Nai cũng cần được nghiên cứu. Theo ý tưởng này, khi cống đóng trong những đợt triều cường, mực nước trên sông Sài Gòn có thể được hạ thấp, qua đó hình thành lớp bảo vệ vòng ngoài và giảm sức ép cho hệ thống đê, cống, trạm bơm trong đô thị.

Các nhà khoa học đã có những tính toán bước đầu. Tuy nhiên, trước khi đưa ra quyết định, đề xuất này cần tiếp tục được đánh giá kỹ về hiệu quả kiểm soát ngập, tác động môi trường và chi phí đầu tư. 

Với tầm nhìn 100 năm, TP Hồ Chí Minh có đủ thời gian để nghiên cứu thận trọng, nhưng không thể chậm trễ trong việc chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện cơ chế điều phối và dứt điểm những công trình đã được xác định. Bởi chống ngập lâu dài không chỉ cần những dự án lớn, mà trước hết phải bắt đúng nguyên nhân, lựa chọn đúng giải pháp và vận hành thống nhất trên toàn hệ thống.