Tài chính xanh: Khơi thông nguồn lực từ thị trường vốn

Bài toán 100 tỷ USD và rào cản từ thực tế

Việc chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam không chỉ là trách nhiệm với khí hậu toàn cầu mà còn là động lực tăng trưởng mới. Trong cuộc trao đổi với phóng viên, ông David Ambadar, Cố vấn trưởng dự án "Chuyển dịch đầu tư theo hướng chuyển đổi xanh" (Dự án SHIFT) nhấn mạnh, tăng trưởng kinh tế cùng mục tiêu phát thải ròng bằng không không hề loại trừ lẫn nhau. Thế giới đã bước qua giai đoạn đánh đổi giữa lợi nhuận với môi trường. Hiện nay, năng lượng sạch trở thành phương án kinh doanh có lãi do khả năng cạnh tranh về chi phí của năng lượng tái tạo ngày càng cao. Việc doanh nghiệp chủ động sử dụng năng lượng tái tạo mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp thông qua tối ưu hóa chi phí vận hành lâu dài.

Tuy nhiên, thách thức về nguồn vốn vẫn là bài toán hóc búa. Bà Trần Thị Quỳnh Nga, Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành (Bộ Tài chính) cho biết, nhu cầu vốn cho chuyển đổi năng lượng trong Quy hoạch Điện VIII giai đoạn 2026 - 2030 lên tới hơn 100 tỷ USD. Nguồn lực này chủ yếu phải huy động từ khu vực tư nhân lẫn vốn ngoài nước. Trong khi đó, các cơ chế hỗ trợ cũ như giá FIT đã hết hạn, còn cơ chế thay thế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, tạo ra khoảng trống về động lực đầu tư.

Bên cạnh áp lực về quy mô vốn, năng lực của hệ thống hạ tầng kỹ thuật cũng là một nút thắt lớn. Hệ thống lưới điện hiện tại chưa đáp ứng kịp tốc độ phát triển của các nguồn năng lượng tái tạo, gây rủi ro vận hành cho dự án. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận vốn vay của doanh nghiệp vì các ngân hàng thường e dè trước những dự án có tính ổn định chưa cao. Sự thiếu hụt các công cụ tài chính nợ như trái phiếu xanh khiến việc huy động nguồn lực dài hạn với lãi suất ưu đãi bằng nội tệ trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách nền tảng như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030 và Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vẫn là một thách thức lớn. Ông David Ambadar cho rằng, để thu hẹp khoảng cách này, Việt Nam cần ưu tiên phát triển thị trường carbon tuân thủ. Đây là công cụ đã được Liên minh Châu Âu (EU) vận hành hiệu quả, huy động hàng trăm tỷ Euro để tái đầu tư vào năng lượng sạch.

Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước vừa ban hành tháng 1/2026 là một bước tiến lịch sử. Sàn giao dịch này không chỉ giúp định giá khí thải mà còn tạo ra nguồn thu mới cho các doanh nghiệp thực hiện tốt công tác giảm phát thải. Khi carbon trở thành một loại hàng hóa có giá trị, động lực chuyển dịch năng lượng sẽ lan tỏa tự nhiên trong cộng đồng doanh nghiệp thay vì chỉ dừng lại ở các quy định hành chính.

Bên cạnh đó, dự án SHIFT với ngân sách 15 triệu EUR do Chính phủ Đức tài trợ thông qua Sáng kiến khí hậu quốc tế (IKI) đang tạo ra sự khác biệt. SHIFT không chỉ xây dựng khung chính sách mà còn tác động trực tiếp vào thị trường. Dự án phân loại nhu cầu của từng nhóm ngân hàng và quy mô doanh nghiệp để đưa ra các giải pháp hỗ trợ sát sườn, giúp bên cung và bên cầu tài chính xanh tìm được tiếng nói chung.

Tháo gỡ nút thắt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Dù cơ hội rất lớn, nhưng nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) vẫn gặp nhiều rào cản khi tiếp cận tín dụng xanh. Ông David Ambadar chỉ ra rằng, các SME thường thiếu tài sản thế chấp phù hợp và gặp khó khăn với các yêu cầu báo cáo bền vững khắt khe. Ngược lại, phía ngân hàng lại thiếu các hướng dẫn kỹ thuật cụ thể để đánh giá rủi ro cho các dự án chuyển đổi xanh quy mô nhỏ.

Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia từ Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) cho rằng cần có các sản phẩm tài chính thiết kế riêng cho SME, như bảo lãnh tín dụng hoặc các khoản vay ưu đãi gắn liền với chỉ số hiệu quả bền vững. Các ngân hàng cần chuyển đổi tư duy quản trị rủi ro, coi các tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG) là thước đo năng lực cạnh tranh dài hạn của khách hàng chứ không chỉ là chi phí tuân thủ.

Trong bối cảnh đó, sự ra đời của dự án SHIFT, dưới sự chủ trì của Bộ Tài chính và sự phối hợp của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, được kỳ vọng sẽ tạo ra những "cánh chim đầu đàn". Khi các mô hình đầu tư xanh thành công được nhân rộng, niềm tin của thị trường sẽ được củng cố. Đầu tư vào công nghệ chuyển đổi xanh cần được nhìn nhận là một cơ hội sinh lời hấp dẫn thay vì một hoạt động đầy rủi ro.

Có thể thấy, chuyển dịch năng lượng là một hành trình dài hạn và đầy thử thách. Với sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như GIZ, UNDP và sự chủ động của khu vực tư nhân, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa khát vọng xanh. Tài chính xanh chính là "chìa khóa" mở ra cánh cửa phát triển bền vững, đưa Việt Nam vững vàng trên con đường trở thành quốc gia thịnh vượng và trách nhiệm với khí hậu toàn cầu.