Tăng mảng xanh để giải bài toán ngập nước cho đô thị

Từ chỉ tiêu cây xanh đến hạ tầng chống ngập đô thị

Trong nhiều năm qua, ngập nước vẫn là bài toán nan giải của TP Hồ Chí Minh, đặc biệt khi thành phố ngày càng chịu tác động rõ nét của biến đổi khí hậu, triều cường và những trận mưa lớn cực đoan. Dù đã đầu tư hàng loạt dự án chống ngập, mở rộng cống thoát nước, thực tế cho thấy các giải pháp hạ tầng "cứng" vẫn chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa nhanh và mật độ xây dựng ngày càng dày đặc.

Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, diện tích cây xanh bình quân đầu người của thành phố hiện đạt khoảng 0,7 m²/người, thấp hơn nhiều so với các tiêu chuẩn đặt ra. Thành phố đang xây dựng lộ trình nâng dần chỉ tiêu này, phấn đấu đạt 1,5 m²/người trong những năm tới và tiến tới 7-8 m²/người vào năm 2030, tiệm cận tiêu chuẩn quốc gia, khu vực và quốc tế.

Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành ủy và UBND TP Hồ Chí Minh đã chỉ đạo triển khai nhiều dự án mảng xanh trọng điểm nhằm từng bước cải thiện "lá phổi" đô thị. Trong đó, khu vực công viên Lý Thái Tổ (phường Vườn Lài) được định hướng phát triển thành công viên sách, đồng thời dành khoảng 4 ha để xây dựng tượng đài tưởng niệm các nạn nhân COVID-19; phần diện tích còn lại ưu tiên cho không gian xanh công cộng.

Song song đó, thành phố đang xem xét thu hồi, sắp xếp lại các dự án dọc khu vực từ Ba Son đến khu Công ty Quốc tế Việt Nam, với tổng diện tích khoảng 32 ha, để phát triển thành công viên công cộng, gắn kết với các không gian văn hóa - lịch sử như Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bến Nhà Rồng, đồng thời khai thác du lịch đường thủy trên sông Sài Gòn.

Theo ông Linh, những dự án này không chỉ nhằm tăng diện tích cây xanh đơn thuần, mà còn hướng tới mục tiêu dài hạn, nâng cao khả năng trữ nước, thấm nước mưa và giảm áp lực cho hệ thống thoát nước đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt.

Hạ tầng xanh và vật liệu mới – lời giải cho bài toán thoát nước

Tại hội thảo khoa học "Giải pháp tăng cường mảng xanh hỗ trợ thoát nước và xử lý nước thải trên địa bàn TP Hồ Chí Minh" do Sở Xây dựng phối hợp với Trường Đại học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh tổ chức ngày 18/12, các chuyên gia trong và ngoài nước đã cùng nhìn nhận lại cách tiếp cận truyền thống, đồng thời đề xuất hướng đi bền vững hơn, xem mảng xanh là một cấu phần hạ tầng kỹ thuật đô thị, có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình thoát nước, điều hòa vi khí hậu và cải thiện chất lượng môi trường sống.

Một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm là vai trò của vật liệu xanh trong phát triển hạ tầng đô thị. Theo các chuyên gia, đá thủy tinh nhẹ và cốt liệu kính xốp (foam glass aggregate – FGA) được sản xuất từ kính tái chế đang mở ra hướng tiếp cận mới cho các công trình hạ tầng xanh.

Theo Tiến sĩ Trần Quốc Công, Viện Thủy công - Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, với cấu trúc lỗ rỗng mở, độ xốp cao và khả năng thấm, nhả nước hiệu quả, đá thủy tinh nhẹ có thể ứng dụng linh hoạt trong mái nhà xanh, tường xanh, rãnh thoát nước sinh học, bãi đỗ xe sinh thái và các mô-đun ngầm tích trữ nước mưa. Ngoài khả năng hỗ trợ thoát nước, vật liệu này còn giúp giảm tải trọng công trình, cách nhiệt và kéo dài tuổi thọ kết cấu.

Không chỉ dừng ở thoát nước mưa, các mô hình hạ tầng xanh còn được đánh giá cao trong xử lý nước thải và cải thiện chất lượng nước mặt đô thị. Các hệ thống đảo nổi sinh thái, bể lọc sinh học sử dụng vật liệu kính xốp tái chế cho thấy khả năng giảm mùi, giảm độ đục và cải thiện chất lượng nước hồ, kênh rạch chỉ sau thời gian ngắn vận hành.

Theo các nhóm nghiên cứu, kính xốp dạng hạt còn có thể hấp thụ phốt pho, kim loại nặng và một số chất ô nhiễm, mở ra tiềm năng cho các giải pháp xử lý nước thải phân tán, quy mô nhỏ, phù hợp với đặc thù đô thị đông dân, hạ tầng phức tạp như TP Hồ Chí Minh.

Khoa học, thiết kế và con người: ba trụ cột chính của đô thị xanh

Về chiến lược dài hạn, Tiến sĩ Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh cho rằng, thành phố cần mạnh dạn liên kết với các trường đại học, viện nghiên cứu và nhà khoa học nghiên cứu chuyên sâu về môi trường đô thị, thoát nước và thích ứng biến đổi khí hậu.

Với gần 60 trường đại học, nhiều cơ sở có thế mạnh về khoa học sự sống, môi trường, quy hoạch và kỹ thuật, TP Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể huy động nguồn lực nghiên cứu liên ngành để giải quyết các bài toán vừa cấp bách vừa dài hạn.

"Song song đó, các đô thị lớn trên thế giới đều từng trải qua những vấn đề tương tự. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, kết hợp nghiên cứu trong nước sẽ giúp TP Hồ Chí Minh xây dựng hệ thống giải pháp phù hợp với điều kiện đặc thù, thay vì áp dụng máy móc các mô hình có sẵn", ông Lý nói.

Ở góc nhìn thiết kế và cảnh quan, ông Andy Cao, Nghệ sĩ cảnh quan đến từ Au Co Garden (Singapore) nhận xét, mảng xanh đô thị không chỉ cần hiệu quả về kỹ thuật mà còn phải tạo giá trị thẩm mỹ và cảm xúc cho người dân. Theo ông, những không gian xanh được thiết kế sáng tạo có thể vừa hỗ trợ thoát nước, vừa trở thành điểm nhấn văn hóa, nghệ thuật, góp phần nâng cao chất lượng sống đô thị.

Ông Andy Cao cũng nhấn mạnh xu hướng tái sử dụng vật liệu trong thiết kế cảnh quan. Trong đó, những vật liệu tưởng chừng là phế thải như kính, kim loại hay lưới sắt, nếu được tái tạo hợp lý, có thể trở thành yếu tố nghệ thuật trong không gian công cộng, đồng thời góp phần giảm rác thải và thúc đẩy phát triển bền vững.

Có thể thấy tăng mảng xanh không còn là câu chuyện trang trí đô thị, mà là một giải pháp hạ tầng mang tính chiến lược, gắn chặt với bài toán ngập nước, xử lý nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu. Khi được đặt đúng vị trí trong quy hoạch, được hỗ trợ bởi khoa học công nghệ, vật liệu mới và thiết kế sáng tạo, mảng xanh có thể trở thành "hệ thống thoát nước tự nhiên" của đô thị.