Tạo đà bứt phá cho hộ kinh doanh từ làn sóng thanh toán không dùng tiền mặt

Thay vì né tránh, nhiều mô hình kinh doanh hiện đại đang chủ động đón đầu công nghệ để tối ưu hóa doanh thu và nhận được sự tin tưởng tuyệt đối từ khách hàng trong kỷ nguyên số.

Những "vùng tối" trong giao dịch tiền mặt

Chiến dịch thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt đã đạt được những bước tiến dài trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, một thực tế ngược chiều đang diễn ra, tại không ít cửa hàng, nhà hàng có doanh thu hàng tỷ đồng mỗi tháng, khách hàng bất ngờ bị từ chối chuyển khoản hoặc quét mã QR. Việc "ép" người mua sử dụng tiền mặt không chỉ gây phiền hà mà còn là chỉ dấu của hành vi trục lợi thông qua việc che giấu doanh thu và trốn thuế.

Phóng viên khảo sát tại các tuyến phố kinh doanh sầm uất tại Hà Nội, Bắc Ninh cho thấy, không khó để bắt gặp biển báo "chỉ nhận tiền mặt" hoặc nhân viên cáo lỗi "hệ thống ngân hàng đang lỗi" một cách thường xuyên. Đáng chú ý, hiện tượng này tập trung nhiều ở các hộ kinh doanh có lượng khách vãng lai lớn, nơi giá trị mỗi đơn hàng từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng.

Theo nhận định của cơ quan thuế, việc từ chối chuyển khoản thường đi kèm với việc không lập hóa đơn điện tử. Đây là một chuỗi hành vi có tính toán nhằm triệt tiêu dấu vết dòng tiền, khiến doanh thu thực tế nằm ngoài tầm kiểm soát của hệ thống dữ liệu ngành thuế. Khi dòng tiền không đi qua hệ thống ngân hàng, việc kê khai thuế chỉ còn dựa trên sự "tự giác" vốn đầy rủi ro của chủ hộ kinh doanh.

Đại diện Ban Pháp chế (Cục Thuế) cho biết, dù pháp luật không cấm nhận tiền mặt, nhưng khi một hộ kinh doanh quy mô lớn chủ động ngăn cản các hình thức thanh toán số, đó không còn là thói quen tiêu dùng thông thường. Đây là "chỉ báo rủi ro hành vi" - một tín hiệu đỏ cho thấy khả năng cao về việc gian lận nghĩa vụ ngân sách.

Dưới góc độ chuyên môn, Luật sư Nguyễn Văn Được - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ tư vấn thuế Trọng Tín phân tích, hành vi này không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn tạo ra sự bất bình đẳng trong môi trường kinh doanh. Những đơn vị làm ăn chân chính, tuân thủ xuất hóa đơn và đóng thuế đầy đủ sẽ bị yếu thế về giá so với những hộ "né" thuế bằng tiền mặt.

Theo ông Được, trong kỷ nguyên dữ liệu lớn (Big Data), việc dùng tiền mặt để trốn thuế là một toan tính sai lầm. Với sự liên kết giữa định danh VNeID, tài khoản ngân hàng và ứng dụng eTax Mobile, cơ quan chức năng hoàn toàn có thể truy quét ngược doanh thu dựa trên biến động tài sản và các chi phí đầu vào. Việc cố tình tạo ra rào cản thanh toán chỉ khiến hộ kinh doanh rơi vào danh sách kiểm soát đặc biệt và đối mặt với rủi ro hình sự.

Đồng quan điểm, PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế cho rằng, việc duy trì "nền kinh tế tiền mặt" ở các hộ kinh doanh lớn là lực cản cho tiến trình số hóa quốc gia. Ông nhận định, cần có quy định bắt buộc về ngưỡng doanh thu mà tại đó, hộ kinh doanh phải lắp đặt thiết bị thanh toán không dùng tiền mặt và kết nối dữ liệu hóa đơn trực tiếp với cơ quan thuế để loại bỏ sự nhập nhằng.

Dưới góc độ người nộp thuế, chị Hoàng Thị Minh, chủ một cửa hàng kinh doanh điện máy tại Hà Nội chia sẻ sự bức xúc về tình trạng "không công bằng" giữa các hộ kinh doanh. Chị cho biết, mỗi món hàng bán ra đều phải xuất hóa đơn và chịu thuế đầy đủ, trong khi một số đối thủ cạnh tranh cùng mặt hàng lại yêu cầu khách trả tiền mặt để giảm giá trực tiếp từ 5-10%. Theo chị, nếu không xử lý nghiêm các hộ né chuyển khoản, những người kinh doanh minh bạch sẽ rất khó trụ vững.

Ở góc độ người mua hàng, chị Ngô Thanh Lụa (Nghĩa Đô, Hà Nội) bày tỏ sự lo ngại về quyền lợi. Khi bị ép trả tiền mặt và không có hóa đơn, nếu sản phẩm gặp lỗi hoặc cần bảo hành, chị gần như không có bằng chứng pháp lý để khiếu nại. Việc chấp nhận thỏa hiệp với người bán về thanh toán tiền mặt vô tình khiến người tiêu dùng tự tước đi "lá chắn" bảo vệ mình theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nhiều người dân hiện nay đã bắt đầu hình thành thói quen "không hóa đơn, không mua hàng". Đây là tín hiệu tích cực cho thấy nhận thức về quyền và nghĩa vụ thuế đang được nâng cao, góp phần tạo áp lực ngược lại lên các hộ kinh doanh thiếu minh bạch.

Giải pháp siết chặt quản lý và chế tài xử phạt

Để đối phó với tình trạng này, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước đang phối hợp chặt chẽ để thực thi Công điện số 124/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Các biện pháp không chỉ dừng lại ở tuyên truyền mà sẽ chuyển sang giai đoạn kiểm tra thực địa và phân tích dữ liệu chuyên sâu.

Cơ quan thuế sẽ tập trung đối soát dữ liệu từ các đơn vị cung cấp dịch vụ logistics, nguồn hàng đầu vào và mặt bằng kinh doanh để ước tính doanh thu thực tế. Những hộ kinh doanh có sự chênh lệch lớn giữa quy mô hoạt động và số thuế kê khai sẽ bị đưa vào diện hậu kiểm nghiêm ngặt.

Theo quy định tại Nghị định số 181/2025/NĐ-CP và Bộ luật Hình sự, hành vi cố ý che giấu doanh thu, không kê khai thuế nếu đủ yếu tố cấu thành có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là lời cảnh báo đanh thép cho những ai vẫn đang giữ tư duy "lợi ngắn hạn" mà bỏ qua những hậu quả pháp lý dài hạn như bị truy thu thuế nhiều năm, xử phạt hành chính nặng, hoặc thậm chí là án tù.

Việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ là mục tiêu kinh tế mà còn là giải pháp căn cơ để phòng chống thất thu thuế và tội phạm tài chính. Cơ quan thuế khuyến cáo các hộ kinh doanh cần sớm thích ứng với việc sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Điều này không chỉ giúp minh bạch dòng tiền mà còn giúp chủ hộ quản lý kinh doanh hiệu quả hơn qua các công cụ số.

Trong thời gian tới, các đợt ra quân kiểm tra liên ngành sẽ được đẩy mạnh, đặc biệt tại các khu vực tập trung nhiều hộ kinh doanh lớn. Mục tiêu không chỉ là thu đúng, thu đủ cho ngân sách mà còn là để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng và xây dựng một thị trường kinh doanh lành mạnh, bình đẳng.

Minh bạch trong thanh toán chính là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để mỗi hộ kinh doanh khẳng định uy tín và sự bền vững của mình trong nền kinh tế hiện đại. Việc chối từ công nghệ và trốn tránh nghĩa vụ thuế sớm muộn cũng sẽ bị đào thải bởi sự nghiêm minh của pháp luật và sự quay lưng của cộng đồng người tiêu dùng thông thái./.