Tàu vũ trụ của NASA chuẩn bị đưa con người trở lại Mặt Trăng vấp phải tranh cãi về an toàn

Khi 4 phi hành gia bắt đầu chuyến bay lịch sử vòng quanh Mặt Trăng sớm nhất từ ngày 6/2, họ sẽ bước lên tàu vũ trụ Orion của NASA với một thực tế đã được thừa nhận: con tàu này tồn tại một khiếm khuyết đã biết, đủ để khiến một số chuyên gia kêu gọi NASA không nên thực hiện chuyến bay có người lái. Tuy nhiên, NASA khẳng định đã nắm rõ vấn đề và tin rằng tàu Orion có thể đưa phi hành đoàn trở về an toàn.

Trọng tâm của tranh cãi nằm ở tấm chắn nhiệt - bộ phận bảo vệ tàu khỏi nhiệt độ cực cao khi quay trở lại khí quyển Trái Đất trong giai đoạn cuối của sứ mệnh Artemis II. Tấm chắn này gần như giống hệt loại đã được sử dụng trong chuyến bay thử nghiệm không người lái Artemis I năm 2022. Sau sứ mệnh đó, tàu Orion trở về với nhiều hư hại ngoài dự kiến trên bề mặt chắn nhiệt, buộc NASA phải tiến hành điều tra.

Dù đã phát hiện vấn đề, NASA vẫn quyết định sử dụng nguyên trạng tấm chắn nhiệt cho Artemis II. Theo cơ quan này, việc thay đổi quy trình sản xuất vật liệu Avcoat - lớp vật liệu ablative dùng cho chắn nhiệt - cũng tiềm ẩn rủi ro và sự không chắc chắn tương đương. Thay vào đó, NASA lựa chọn phương án điều chỉnh quỹ đạo quay về Trái Đất để giảm tác động nhiệt lên tàu.

Ông Danny Olivas, cựu phi hành gia NASA và thành viên nhóm đánh giá độc lập do NASA chỉ định, thẳng thắn nhận định đây là “một tấm chắn nhiệt không đạt chuẩn lý tưởng”. Tuy nhiên, sau nhiều năm phân tích dữ liệu, ông cho rằng NASA đã hiểu rõ nguyên nhân sự cố và có đủ cơ sở để tin rằng tấm chắn này vẫn có thể bảo vệ phi hành đoàn.

Quan điểm này được nhiều lãnh đạo NASA chia sẻ. Bà Lakiesha Hawkins, quyền Phó Trợ lý Giám đốc phụ trách phát triển hệ thống thám hiểm, cho biết từ góc độ đánh giá rủi ro, NASA “rất tự tin”. Chỉ huy sứ mệnh Artemis II Reid Wiseman cũng khẳng định các nhà điều tra đã xác định được nguyên nhân cốt lõi của vấn đề và quỹ đạo quay về mới sẽ giúp tấm chắn nhiệt hoạt động an toàn.

Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình. Ông Charlie Camarda, chuyên gia về chắn nhiệt và cựu phi hành gia NASA, cho rằng việc đưa phi hành gia lên tàu Orion trong tình trạng hiện tại là “điên rồ”. Ông cảnh báo NASA đang tiếp tục trì hoãn việc giải quyết triệt để vấn đề, thay vì khắc phục từ gốc.

Tranh cãi này phản ánh một câu chuyện dài hơn về tàu Orion. Đây là dự án trị giá khoảng 20,4 tỷ USD, được NASA phát triển trong suốt 2 thập kỷ và từng vấp phải nhiều chỉ trích về chi phí đội lên và tiến độ kéo dài. Ngay từ giai đoạn đầu, NASA đã lựa chọn vật liệu Avcoat cho tấm chắn nhiệt, vốn từng được sử dụng thành công trong các sứ mệnh Apollo. Tuy nhiên, để đơn giản hóa sản xuất, thiết kế dạng tổ ong phức tạp thời Apollo đã bị thay thế bằng các khối Avcoat lớn.

Chuyến bay Artemis I năm 2022 là lần thử nghiệm thực tế đầu tiên của thiết kế mới này. Kết quả cho thấy nhiều mảng vật liệu bị bong tróc bất thường, thay vì mòn dần một cách có kiểm soát như thiết kế. NASA công bố hình ảnh hư hại vào năm 2024 và thừa nhận không thể thay thế tấm chắn nhiệt của Artemis II vì nó đã được lắp đặt từ trước.

Các phân tích sau đó cho thấy nguyên nhân nằm ở độ thẩm thấu khí của vật liệu Avcoat. Khi tàu quay lại khí quyển ở tốc độ hơn 30 lần tốc độ âm thanh, khí bị giữ lại bên trong tấm chắn, gây nứt và bong vật liệu. NASA cho biết các tấm chắn nhiệt trong tương lai sẽ được sản xuất bằng kỹ thuật cải tiến để tăng độ thẩm thấu.

Với Artemis II, giải pháp tạm thời là điều chỉnh quỹ đạo “skip reentry” - giúp tàu tiếp xúc khí quyển theo góc dốc hơn và giảm thời gian chịu nhiệt cực đại. NASA khẳng định phương án này đã trải qua quá trình thử nghiệm, mô phỏng và thẩm định nghiêm ngặt.

Ngay cả những chuyên gia tin tưởng Artemis II cũng thừa nhận tấm chắn nhiệt nhiều khả năng sẽ bị nứt sau khi quay về Trái Đất. Tuy nhiên, họ cho rằng cấu trúc composite bên dưới lớp Avcoat có thể đóng vai trò như một lớp bảo vệ bổ sung trong kịch bản xấu nhất.

Vấn đề cốt lõi, theo các nhà phê bình, không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở văn hóa quản lý rủi ro của NASA. Ông Camarda, người từng chứng kiến thảm họa tàu con thoi Columbia năm 2003, cảnh báo rằng lịch sử cho thấy những đánh giá rủi ro quá lạc quan có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. Trong khi đó, những người ủng hộ Artemis II cho rằng không có chuyến bay nào là hoàn toàn không rủi ro và nhiệm vụ của NASA là hiểu rõ, kiểm soát và chấp nhận rủi ro ở mức hợp lý.

NASA dự kiến sẽ đưa ra quyết định cuối cùng sau các cuộc rà soát sẵn sàng bay. Artemis II, nếu được phóng, sẽ là bước đi then chốt đưa con người trở lại Mặt Trăng lần đầu tiên sau hơn 50 năm - nhưng cũng là phép thử lớn cho cách NASA cân bằng giữa tham vọng, an toàn và bài học từ lịch sử.