Tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, mở lối an sinh cho tài xế công nghệ?

Mong muốn có một chỗ dựa an sinh

Mỗi ngày, anh Nguyễn Thanh Hưng (Tây Hồ, Hà Nội) đều bật ứng dụng, bắt đầu ngày làm việc rong ruổi trên khắp các con phố. Đã gần hai năm gắn bó với nghề lái xe công nghệ, anh vẫn chưa có bảo hiểm xã hội, thu nhập lại phụ thuộc phần lớn vào từng chuyến xe. 

“Đi lại suốt ngày ngoài đường nên nguy cơ tai nạn rất cao. Bảo hiểm xã hội chính là điểm tựa an toàn để chúng tôi bớt gánh nặng tài chính khi chẳng may gặp sự cố ngoài rủi ro sức khỏe thông thường, đồng thời có nguồn trợ cấp ổn định khi về già. Hầu như tài xế nào cũng muốn đóng, nhưng cái khó là các hãng xe chỉ coi chúng tôi là đối tác, muốn tham gia thì phải tự xoay xở đóng tự nguyện toàn bộ”, anh Hưng bộc bạch.

Cùng chung nỗi niềm này nhưng ở góc độ của một người có thâm niên gắn bó lâu năm, ông Trương Phú Hoàn, một tài xế đã có 8 năm chạy xe công nghệ tại Hà Nội, cho biết thực tế công việc không đơn giản như cách nhiều người hình dung về tính tự do hay linh hoạt.

Theo ông Hoàn, trải qua gần một thập kỷ lăn lộn trên đường, chứng kiến bao đợt thay đổi chính sách của ứng dụng, ông nhận thấy tài xế ngày càng phụ thuộc chặt chẽ vào hệ thống. Ban đầu nhiều người nghĩ chạy xe chỉ là công việc tạm thời, nhưng rốt cuộc đây lại là sinh kế chính của hàng trăm nghìn gia đình. 

Khi tuổi tác ngày một cao, sức khỏe giảm sút mà không có bảo hiểm xã hội, tích lũy từ công việc lại không đáng kể do chi phí xăng xe, hao mòn phương tiện ngày càng lớn, rủi ro tương lai trở thành gánh nặng rất thực tế. Sự đồng tình từ kinh nghiệm thực tiễn của những tài xế kỳ cựu như ông Hoàn càng làm rõ thêm tính cấp thiết của việc bảo vệ an sinh cho lực lượng lao động này.

Thực tế, câu chuyện của anh Hưng hay ông Hoàn cũng là tâm tư của hàng trăm nghìn tài xế công nghệ trên cả nước. Việc duy trì danh xưng đối tác suốt nhiều năm qua đã đẩy người lao động vào một khoảng trống pháp lý bất lợi. Họ vừa không có hợp đồng lao động chính thức để hưởng trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay hưu trí, vừa bị ràng buộc chặt chẽ bởi cơ chế vận hành của ứng dụng.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia có hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực quản trị nguồn nhân lực, Tiến sĩ Phạm Mạnh Khôi cho rằng, mối quan hệ giữa tài xế và các nền tảng gọi xe hiện nay đang mang đầy đủ các đặc điểm của một quan hệ lao động truyền thống.

Theo TS. Phạm Mạnh Khôi, pháp luật lao động Việt Nam cũng như Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đều có chung một nguyên tắc cốt lõi: Khi xác định sự tồn tại của quan hệ lao động, điều quan trọng nhất là những gì thực sự diễn ra trong quá trình thực hiện công việc và trả công, chứ không chỉ phụ thuộc vào tên gọi mà các bên ghi trên hợp đồng. Một quan hệ lao động xuất hiện khi một người bỏ sức lao động ra làm việc cho bên khác, được trả tiền công và chịu sự quản lý, điều hành hoặc kiểm soát của bên trả tiền.

Ông Khôi cho rằng, xét trên thực tế, các nền tảng công nghệ không đơn thuần chỉ cung cấp công cụ kết nối cung cầu. Hãng xe là bên trực tiếp quyết định giá cước chuyến đi, phân phối đơn hàng, xây dựng tiêu chuẩn dịch vụ, đề ra cơ chế thưởng phạt và áp dụng thuật toán chấm điểm để quyết định cơ hội nhận việc của tài xế. Quyền tự bật hoặc tắt ứng dụng là dấu hiệu thể hiện tính linh hoạt, nhưng không thể dùng yếu tố này để phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của quan hệ lao động.

Giải bài toán bằng cơ chế ba bên?

Tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách vào ngày 29/9, chính sách đưa lao động nền tảng vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc nhận được sự quan tâm lớn. 

Tham gia góp ý kiến vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, đại biểu Trần Thị Diệu Thuý (đoàn TP. Hồ Chí Minh) thống nhất với quy định bổ sung người làm việc trên nền tảng số, trong đó có tài xế xe công nghệ, vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Đại biểu Thuý đề nghị xem xét đưa người làm việc trên nền tảng số là đối tượng điều chỉnh của Bộ luật Lao động và Luật Việc làm. Đây là nhóm lao động có việc làm và thu nhập thực tế, chịu sự quản lý, điều phối ở mức độ đáng kể của doanh nghiệp nền tảng nhưng chưa được đảm bảo đầy đủ quyền lợi an sinh tương xứng với tính chất và mức độ rủi ro của công việc.

Đại biểu cũng đề xuất bổ sung định nghĩa, khái niệm "người làm việc trên nền tảng số" cũng như xác định chủ thể có trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội nền tảng hay cá nhân và mối quan hệ với quy định về quan hệ lao động.

Đồng thời, bổ sung tiêu chí định lượng của "thu nhập ổn định thường xuyên" để thuận lợi cho việc thực hiện, tránh sự mơ hồ khi triển khai thực tế cho lực lượng lao động trên nền tảng số.

Đại biểu cho rằng có thể nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên gồm tài xế, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước, trong đó Nhà nước có chính sách hỗ trợ đối với tài xế có thu nhập thấp hoặc trong giai đoạn đầu chuyển từ bảo hiểm xã hội tự nguyện sang bảo hiểm xã hội bắt buộc. Doanh nghiệp nền tảng có thể khấu trừ phần bảo hiểm xã hội thuộc trách nhiệm của tài xế và đóng phần thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp. 

Đồng thời, có cơ chế quản lý tài xế hoạt động trên nhiều nền tảng, đảm bảo quyền lợi phù hợp với rủi ro nghề nghiệp.

Tài xế chạy "đa app" không phải là vấn đề

Theo chuyên gia Phạm Mạnh Khôi, trước thực trạng phần lớn tài xế công nghệ hiện nay đều chạy đa app, cùng lúc bật Grab, Be hay ShopeeFood và có thu nhập biến động theo ngày, bài toán kỹ thuật hoàn toàn có thể giải quyết thông qua cơ chế chia sẻ dữ liệu chuẩn hóa. Mỗi nền tảng công nghệ chỉ cần chịu trách nhiệm trích nộp bảo hiểm xã hội dựa trên đúng phần thu nhập thực tế phát sinh của tài xế trên hệ thống của mình.

Khi các nền tảng truyền dữ liệu định danh và khoản trích nộp về cơ quan Bảo hiểm xã hội, hệ thống quản lý tập trung của Nhà nước sẽ đóng vai trò đầu mối đối soát, tổng hợp nghĩa vụ theo từng cá nhân, kiểm tra mức trần và mức sàn để tránh tình trạng đóng trùng hoặc thất thu. Cách làm này giúp người lao động dù làm việc cho nhiều bên vẫn chỉ sở hữu một tài khoản an sinh duy nhất, theo dõi được toàn bộ lịch sử đóng hưởng của mình một cách minh bạch.

Dù vậy, vị chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ các hãng xe chuyển phần nghĩa vụ bảo hiểm ngược lại cho người lái xe bằng cách tăng tỷ lệ chiết khấu, giảm tiền thưởng hoặc tạo thêm các loại phí phụ thuộc. Do đó, cùng với chính sách bảo hiểm xã hội, cần yêu cầu minh bạch toàn bộ cấu trúc phí nền tảng và kiểm soát thu nhập ròng thực nhận của tài xế.

Để chính sách đi vào cuộc sống, việc củng cố niềm tin của người lao động là yếu tố quyết định. Trước tiên, cần triển khai thí điểm theo lộ trình tại các đô thị lớn, đồng thời tổ chức tham vấn trực tiếp ý kiến của đội ngũ tài xế trước khi áp dụng diện rộng.

An sinh xã hội cho lao động nền tảng không chỉ là việc thu thêm một khoản tiền cho quỹ, mà là bước tiến hiện đại hóa hệ thống an sinh quốc gia. Một chính sách tốt sẽ tạo ra cơ chế linh hoạt, bảo vệ vững chắc cho người lao động nhưng vẫn dành không gian cho các doanh nghiệp công nghệ phát triển bền vững.