Thành phố sáng tạo UNESCO và sự chuyển mình trong đào tạo nguồn nhân lực

Để trở thành trung tâm điện ảnh có sức cạnh tranh quốc tế, thành phố không chỉ cần hạ tầng hiện đại, chính sách thu hút đầu tư hay thị trường phát hành rộng lớn. Yếu tố then chốt còn nằm ở đội ngũ làm nghề có năng lực sáng tạo, làm chủ công nghệ và đáp ứng yêu cầu sản xuất chuyên nghiệp. Đặc biệt, khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi phương thức sản xuất phim, yêu cầu đổi mới đào tạo nguồn nhân lực càng trở nên cấp thiết.

Trong bối cảnh đó, các cơ sở đào tạo chính quy trên địa bàn thành phố đang đẩy mạnh liên kết, phát huy thế mạnh chuyên môn và chia sẻ nguồn lực. Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh cùng các đơn vị đào tạo nghệ thuật từng bước mở rộng hợp tác, tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận môi trường sáng tạo chuyên nghiệp. Các sân chơi như Liên hoan phim ngắn sinh viên Góc nhìn trẻ, Liên hoan phim điện ảnh trẻ, Liên hoan phim ngắn TP Hồ Chí Minh… cũng góp phần phát hiện tài năng, kết nối đào tạo với thực tiễn sáng tác và thị trường điện ảnh.

Xung quanh những yêu cầu đặt ra đối với công tác đào tạo nhân lực điện ảnh trong giai đoạn mới, VTV Online đã có cuộc trao đổi với TS Phạm Huy Quang, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh

Thưa Tiến sĩ, khi TP Hồ Chí Minh gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực điện ảnh, việc phát hiện và bồi dưỡng thế hệ làm phim trẻ cần được đặt ra như thế nào?

Tôi cho rằng, muốn phát triển điện ảnh bền vững, trước hết phải xây dựng được một thế hệ công chúng có hiểu biết và tình yêu đối với nghệ thuật thứ bảy. Việc tiếp cận điện ảnh cần bắt đầu từ bậc phổ thông, thay vì chỉ khi các em bước vào môi trường đào tạo chuyên nghiệp.

Khi có kiến thức và sự yêu thích, các em có thể chủ động hình thành những nhóm làm phim cộng đồng, thử nghiệm ý tưởng và phát triển khả năng sáng tạo. Từ môi trường đó, nhà trường và xã hội mới có điều kiện phát hiện, bồi dưỡng những tài năng thực sự. Những liên hoan phim như Góc nhìn trẻ, Liên hoan phim điện ảnh trẻ… là minh chứng cho sự kết nối giữa các trường đại học và tổ chức hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh. Đây không chỉ là nơi giới thiệu tác phẩm mà còn góp phần hình thành môi trường sáng tạo, đưa điện ảnh đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Hiện nay, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang tác động mạnh mẽ đến quá trình sáng tạo nghệ thuật. Ông đánh giá thế nào về cơ hội và rủi ro khi người trẻ ứng dụng AI vào làm phim?

Trí tuệ nhân tạo là công cụ đắc lực giúp người trẻ rút ngắn khoảng cách tiếp cận kỹ thuật làm phim. Trước đây, quy trình sản xuất đòi hỏi hệ thống máy quay, ánh sáng, dựng phim vô cùng đắt đỏ. Nay với AI, chỉ cần đưa ra câu lệnh chuẩn xác, các bạn có thể tạo dựng bối cảnh, mô phỏng góc máy, ánh sáng hay chuyển động một cách nhanh chóng.

Tuy nhiên, việc sử dụng công nghệ số bắt buộc phải đi liền với sự kiểm soát chặt chẽ. Nếu thả nổi, tác phẩm rất dễ đi chệch khỏi các định hướng tư tưởng và giá trị văn hóa. Làm phim truyền thống bằng con người và thiết bị thật vốn rất tốn kém, nên để tạo ra một nội dung tiêu cực cũng không hề đơn giản. Trái lại, với AI, chỉ một câu lệnh sai lệch có thể tạo ra sản phẩm tiêu cực tức thì. Do đó, chúng tôi ủng hộ ứng dụng công nghệ nhưng kiên quyết phải có bộ tiêu chí thẩm định và kiểm duyệt rõ ràng.

Liệu việc quá lạm dụng công nghệ có nguy cơ làm mai một đi bản chất và ngôn ngữ của nghệ thuật điện ảnh truyền thống?

Tôi khẳng định trí tuệ nhân tạo không bao giờ có thể thay thế được con người, nó chỉ đóng vai trò trợ lực. AI có thể hỗ trợ rất tốt cho thể loại hoạt hình, hoặc hỗ trợ các nhà làm phim truyện thiết kế bản phân cảnh trực quan bằng hình ảnh động thay vì phải vẽ tay trên giấy như trước. Riêng với phim tài liệu thì tuyệt đối không thể can thiệp bằng AI, bởi thể loại này đòi hỏi sự tôn trọng tối thượng tính chân thực của đời sống. Điều quan trọng nhất của một tác phẩm điện ảnh là phải chạm tới cảm xúc của người xem. Một bộ phim dù ứng dụng kỹ xảo tối tân đến đâu hay diễn viên diễn xuất kỹ thuật cỡ nào mà không khơi gợi được rung cảm của khán giả thì coi như thất bại.

Trong quá trình tiếp cận môi trường sản xuất chuyên nghiệp, sinh viên điện ảnh hiện nay đang đối diện với những rào cản lớn nhất nào, thưa ông?

Thách thức lớn nhất của sinh viên là sự hạn chế trong việc tiếp cận các trang thiết bị và công nghệ làm phim tiên tiến nhất. Nguồn lực đầu tư của các cơ sở giáo dục khó lòng theo kịp tốc độ đổi mới vũ bão của công nghệ toàn cầu. Vì vậy, nhà trường chủ yếu tập trung đào tạo nền tảng tư duy, kỹ năng căn bản và quy trình chuẩn mực để khi tốt nghiệp, các em có thể thích ứng với mọi cỗ máy thực tế. Rào cản thứ hai là cơ hội cọ xát tại các đoàn phim quy mô lớn. Những dự án thương mại đầu tư hàng trăm tỷ đồng luôn chịu áp lực tiến độ khủng khiếp, họ rất e ngại nhận sinh viên vào thực tập vì sợ ảnh hưởng quy trình vận hành nếu các em chưa thạo việc. Để giải bài toán này, nhà trường đang chủ động liên kết với các hãng phim, nhà hát, sân khấu nhằm xây dựng cơ chế cho sinh viên đến học việc thực tế, giúp các em học thật và làm thật. 

Trước những yêu cầu mới của một Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh đã có những đổi mới gì trong chương trình đào tạo?

Chúng tôi đã tiến hành rà soát, cập nhật khung chương trình đào tạo, đồng thời tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức cho đội ngũ giảng viên nhằm đáp ứng những thay đổi của hoạt động sáng tạo và sản xuất nghệ thuật. Nhà trường cũng đang tích hợp các chuyên đề, học phần về chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào chương trình đào tạo chính khóa. Đây là bước điều chỉnh cần thiết để sinh viên có thể tiếp cận những phương thức sản xuất mới ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Tuy nhiên, mục tiêu không đơn thuần là hướng dẫn sinh viên sử dụng công nghệ. Điều chúng tôi hướng tới là giúp các em biết khai thác AI để hỗ trợ tư duy, mở rộng khả năng sáng tạo và nâng cao hiệu quả công việc. Dù công nghệ phát triển đến đâu, người làm phim vẫn phải giữ vai trò chủ thể sáng tạo, có bản lĩnh nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm đối với tác phẩm của mình. Đó cũng là nền tảng để đào tạo những thế hệ nghệ sĩ có khả năng thích ứng với sự phát triển của công nghiệp điện ảnh trong tương lai.

Xin cám ơn ông !