Thị trường bán dẫn Nhật Bản và những người chiến thắng thầm lặng

Tham vọng tìm lại thời hoàng kim của bán dẫn Nhật Bản

Từng thống trị hơn một nửa thị trường chip toàn cầu vào thập niên 1980, ngành công nghiệp bán dẫn Nhật Bản sau đó dần đánh mất vị thế trước sự cạnh tranh của Mỹ, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc). Tuy nhiên, thay vì rời cuộc chơi, Nhật Bản lựa chọn một hướng đi khác: tập trung vào những mắt xích có giá trị cao trong chuỗi cung ứng bán dẫn và từng bước xây dựng nền tảng để trở lại cuộc đua.

Điều đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp tưởng như không liên quan đến công nghệ cao lại đang giữ vai trò quan trọng trong ngành bán dẫn. Từ các công ty sản xuất bột ngọt, thiết bị vệ sinh, dệt may đến sợi thủy tinh, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đã phát triển các loại hóa chất, vật liệu và linh kiện chuyên dụng phục vụ sản xuất chip. Chính mạng lưới doanh nghiệp công nghiệp lâu đời này tạo nên lợi thế đặc biệt cho Nhật Bản trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thập niên 1980 được xem là thời kỳ hoàng kim của bán dẫn Nhật Bản. Từ chỗ học hỏi công nghệ của Mỹ, các tập đoàn như NEC, Toshiba, Hitachi và Fujitsu nhanh chóng vươn lên dẫn đầu thế giới, chiếm hơn 50% thị phần chip toàn cầu. Thành công chủ yếu đến từ công nghệ sản xuất chip nhớ DRAM với chất lượng cao, độ bền lớn và giá thành cạnh tranh. Đến cuối thập niên, 6 trong 10 doanh nghiệp bán dẫn lớn nhất thế giới là của Nhật Bản.

Tuy nhiên, lợi thế này không duy trì được lâu. Từ đầu những năm 1990, thị phần bán dẫn của Nhật Bản liên tục thu hẹp, hiện chỉ còn dưới 10%. Nguyên nhân xuất phát từ ba yếu tố chính: sức ép thương mại từ Mỹ; sự chậm thích ứng với xu hướng chuyên môn hóa của ngành bán dẫn, khi thiết kế và gia công sản xuất được tách thành các lĩnh vực riêng; cùng với sự trỗi dậy mạnh mẽ của các đối thủ Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc), vốn có lợi thế về quy mô và chi phí.

Dù không còn giữ vai trò thống trị ở khâu sản xuất chip hoàn chỉnh, Nhật Bản vẫn duy trì vị thế chiến lược nhờ thế mạnh về công nghệ nền tảng. Nước này hiện nắm khoảng 30% thị phần thiết bị sản xuất bán dẫn và hơn 50% thị phần vật liệu bán dẫn cốt lõi trên toàn cầu. Trong bối cảnh cuộc đua AI thúc đẩy nhu cầu chip tăng mạnh, chiến lược tập trung vào thiết bị và vật liệu giúp Nhật Bản tiếp tục giữ vai trò không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời tạo nền tảng để từng bước khôi phục vị thế của ngành công nghiệp bán dẫn.

Nhật Bản đặt mục tiêu chiếm 1/3 thị phần bán dẫn toàn cầu

Không chỉ dừng lại ở thế mạnh vật liệu, Nhật Bản đang quyết tâm giành lại hào quang bán dẫn bằng những mục tiêu đầy tham vọng. Chính phủ nước này vừa đề ra chiến lược dài hạn, hướng tới mốc doanh thu chip nội địa đạt 40.000 tỷ yen, tương đương hơn 250 tỷ USD vào năm 2040 - gấp 5 lần hiện tại.

Trọng tâm của kế hoạch là mục tiêu chiếm trên 30% thị phần AI vật lý toàn cầu - lĩnh vực điều khiển robot và máy móc thông minh mà Nhật Bản đang nắm thế mạnh.

Để hiện thực hóa mục tiêu, Chính phủ Nhật Bản cam kết một gói chính sách toàn diện: từ hỗ trợ mặt bằng, hạ tầng điện nước cho các siêu nhà máy, đến nới lỏng quy định sử dụng nước công nghiệp để thu hút các trung tâm dữ liệu. Đây là bước đi tiếp nối gói hỗ trợ công hơn 10.000 tỷ yen, nhằm củng cố các dự án trọng điểm như TSMC Kumamoto hay tập đoàn chip quốc gia Rapidus.

Người chiến thắng bất ngờ trên thị trường bán dẫn Nhật Bản

Một doanh nghiệp chuyên sản xuất thiết bị vệ sinh, một tập đoàn nổi tiếng với bột ngọt hay một công ty dệt may, sợi thủy tinh tưởng như không liên quan đến ngành bán dẫn. Thế nhưng, chính những doanh nghiệp này lại đang trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng chip của Nhật Bản.

Công ty ToTo với mảng kinh doanh chính là các sản phẩm gia dụng như bồn cầu, nhà tắm, vòi hoa sen. Nhưng với kỹ thuật gốm sứ tiên tiến đã giúp toto chế tạo các loại mâm cặp điện tử giữ cố định các tấm silicon trong quá trình khắc bên trong thiết bị sản xuất chất bán dẫn. Mảng gốm sứ tiên tiến ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu hàng năm 34% và lợi nhuận hoạt động tăng 42%.

Công ty ToTo đã tận dụng tốt thế mạnh công nghệ sản xuất gốm sứ để tham gia vào thị trường bán dẫn. Công ty này cũng cho biết gốm sứ của họ đóng góp đáng kể vào việc cải thiện năng suất sản xuất chip tiên tiến. Chính doanh thu mảng này đã kéo toàn bộ công ty tăng trưởng năm vừa qua.

Công ty thực phẩm Ajinomoto sản xuất màng cách điện ABF cho chất bán dẫn. Từ một sản phẩm phụ của quá trình sản xuất bột ngọt đã giúp công ty phát triển các công nghệ dẫn đến sự ra đời của màng cách điện. ABF ngày càng quan trọng hơn khi công nghệ đóng gói bán dẫn ngày càng phức tạp.

Ông Kiyoshi Hashimoto - Công ty Bán dẫn Rapidus, Nhật Bản cho hay: "Ngành bán dẫn được hình thành từ sự kết hợp và tích lũy của rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Tất nhiên, Nhật Bản vẫn có những lĩnh vực sở hữu thế mạnh. Chúng tôi sẽ tiếp tục củng cố hơn nữa những thế mạnh đó. Trong đó có cả lĩnh vực bán dẫn logic tiên tiến nhất mà chúng tôi đang triển khai".

Trong chuỗi cung ứng bán dẫn, công ty điện tử Oki không lựa chọn sản xuất chip đại trà, mà tham gia vào các khâu như: PCB và cáp đặc chủng, dịch vụ lắp ráp - kiểm thử… do phù hợp với thế mạnh của công ty, tăng khả năng cạnh tranh.

Ông Kazuki Yamaoka - Công ty linh kiện bán dẫn Oki, Nhật Bản cho hay: "Thế mạnh của công ty chúng tôi nằm ở việc sản xuất các thiết bị dẫn hướng và định vị nhỏ gọn, độ chính xác cao. Chúng tôi cung cấp linh kiện cho nhiều nhà sản xuất bán dẫn và trở thành một lực lượng thầm lặng, xây dựng nền tảng cho các nhà sản xuất bán dẫn Nhật Bản".

Lợi ích từ làn sóng AI không chỉ tập trung ở các hãng sản xuất chip, mà đang lan sang những doanh nghiệp cung cấp vật liệu và linh kiện chuyên dụng. Một công ty sản xuất bồn cầu, gia vị hay sợi thủy tinh vẫn có thể trở thành "người chiến thắng AI" nhờ sở hữu công nghệ vật liệu độc quyền và vị trí khó thay thế trong chuỗi cung ứng.