Thiết kế đồ họa truyền hình: "Lá chắn thép" và "Cầu nối niềm tin" trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng (Kỳ 1)

Kỳ 1: Đồ họa truyền hình và cuộc chiến giữ niềm tin trong kỷ nguyên deepfake

Từ yêu cầu của Nghị quyết 35-NQ/TW về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, báo chí chính thống không chỉ có nhiệm vụ phản bác thông tin sai lệch, mà còn phải đổi mới phương thức thuyết phục công chúng. Trên truyền hình, sự thuyết phục ấy ngày càng gắn với khả năng làm cho sự thật được nhìn thấy rõ ràng, có căn cứ và dễ kiểm chứng.

Tháng 1 năm 2019, một video xuất hiện trên mạng xã hội cho thấy Tổng thống Gabon Ali Bongo phát biểu trước quốc dân sau một thời gian dài vắng mặt vì bệnh. Video trông bình thường, nhưng đủ để một nhóm sĩ quan quân đội cho rằng ông đã chết hoặc mất năng lực và tiến hành đảo chính. Sau đó, giới chuyên gia xác nhận: đây không phải deepfake mà là video thật - nhưng sự hỗn loạn thông tin đã gây ra một cuộc chính biến thực sự. Câu chuyện này cho thấy một điều: trong thời đại mà hình ảnh bị nghi ngờ, niềm tin vào thông tin thị giác là vũ khí và cũng là điểm yếu của bất kỳ xã hội nào.

Ở Việt Nam, bối cảnh không nằm ngoài xu hướng đó. Trong giai đoạn dịch COVID-19, không ít hình ảnh, khuyến cáo y tế giả mạo cơ quan chức năng từng lan truyền trên mạng xã hội, buộc báo chí chính thống phải liên tục đính chính, đối chiếu và hướng dẫn người dân kiểm chứng. Nhiều người dân, kể cả người có học vấn, đã chia sẻ lại những hình ảnh đó vì chúng trông chuyên nghiệp và đáng tin. VTV, Báo Sức khỏe & Đời sống và nhiều cơ quan báo chí chính thống đã phải liên tục đưa ra các infographic đính chính - không chỉ bằng lời phủ nhận, mà bằng cách đặt ảnh thật cạnh ảnh giả, chỉ ra từng điểm sai lệch cụ thể. Đó là lúc đồ họa không còn là công cụ trình bày - nó trở thành công cụ bảo vệ sự thật.

Đồ họa truyền hình đang ở đâu trong cuộc chiến này?

Trong nền báo chí hiện đại, đồ họa truyền hình từ lâu đã vượt khỏi vai trò minh họa thuần túy. Các chương trình thời sự lớn trên thế giới như BBC News, DW hay Al Jazeera từ nhiều năm nay đã sử dụng đồ họa phân tích như một thể loại nội dung độc lập - bóc tách video nghi ngờ bằng công cụ kỹ thuật số, đối chiếu hình ảnh đa nguồn, tái dựng bối cảnh bị cắt xén. Theo BBC, BBC Verify - đơn vị kiểm chứng thông tin của BBC ra đời năm 2023 - xây dựng hẳn quy trình phân tích thị giác như một nghiệp vụ báo chí chuyên biệt.

Đài Truyền hình Việt Nam cũng đã có những bước đi theo hướng này. Chương trình "Sự kiện và Bình luận", các phóng sự trong "Chuyển động 24h" hay những sản phẩm của VTV Đặc biệt ngày càng sử dụng đồ họa như một công cụ lập luận chứ không chỉ để minh họa. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế vẫn còn. Không ít chương trình vẫn dùng đồ họa chủ yếu để làm đẹp hình thức, trong khi nội dung phân tích vẫn chủ yếu dựa vào lời bình và phỏng vấn. Điều này tạo ra khoảng trống mà thông tin sai lệch được trình bày chuyên nghiệp hơn có thể dễ dàng lấp vào.

Chuẩn mực nào cho đồ họa chính luận?

Thiết kế đồ họa chính luận đòi hỏi một tiêu chuẩn khác và cao hơn so với đồ họa thương mại hay truyền thông giải trí. Điều này không phải là khẩu hiệu - đây là yêu cầu kỹ thuật và đạo đức nghề nghiệp rất cụ thể.

Trước hết là chuẩn xác. Một bản đồ thể hiện sai đường ranh giới lãnh thổ, dù vô tình, có thể gây ra hậu quả chính trị nghiêm trọng. Một biểu đồ thống kê dùng trục tung bị cắt xén có thể bóp méo hoàn toàn cảm nhận về xu hướng dữ liệu - đây là thủ thuật mà các trang tin giả dùng thường xuyên và rất hiệu quả. Người làm đồ họa chính luận phải biết nhận ra và tránh những lỗi này, kể cả khi chúng xuất phát từ vô ý.

Tiếp theo là tính minh bạch về nguồn. Mỗi dữ liệu đưa vào đồ họa cần có nguồn dẫn cụ thể, kiểm chứng được. Đây là điểm phân biệt rõ ràng nhất giữa đồ họa báo chí chính thống và đồ họa lan truyền trên mạng xã hội - nơi phần lớn infographic viral không có nguồn hoặc nguồn không xác minh được.

Thứ ba là ý đồ. Cùng một bộ dữ liệu, cách chọn biểu đồ, chọn màu sắc, chọn điểm nhấn sẽ dẫn người xem đến những nhận thức khác nhau. Người làm đồ họa chính luận phải có ý thức rõ ràng về ý đồ truyền thông của mình - và ý đồ đó phải phục vụ sự thật, không phải phục vụ hiệu ứng thị giác.

Công chúng cần được học cách nhìn, không chỉ được bảo phải tin

Nghị quyết 35-NQ/TW năm 2018 của Bộ Chính trị xác định bảo vệ nền tảng tư tưởng là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị. Nhưng trong thực tế truyền thông số, một trong những cách bảo vệ hiệu quả và bền vững nhất không phải là phủ nhận thông tin sai lệch - mà là giúp công chúng tự có khả năng nhận ra thông tin sai lệch.

Đây là điểm mà đồ họa truyền hình có thể đóng vai trò quan trọng theo cách riêng của mình. Khi VTV phân tích một video bị nghi là dàn dựng bằng cách chỉ ra cụ thể dấu hiệu bất thường trong ánh sáng, trong chuyển động của môi khi nói, trong bóng đổ không khớp với nguồn sáng - người xem không chỉ biết video đó là giả. Họ học được một cách nhìn. Và lần sau, trước một video đáng ngờ khác, họ sẽ biết phải đặt câu hỏi gì.

Đây là sự khác biệt căn bản giữa phản bác và giáo dục nhận thức. Phản bác giải quyết được một trường hợp cụ thể. Giáo dục nhận thức xây dựng năng lực lâu dài cho công chúng. Đồ họa truyền hình, khi được sử dụng có chiều sâu, có thể làm được cả hai việc cùng một lúc.

Bài toán không chỉ là kỹ thuật

Một hạn chế cần thẳng thắn nhìn nhận: đầu tư cho đồ họa chính luận ở nhiều đài truyền hình hiện nay vẫn còn chủ yếu tập trung vào phần mềm và thiết bị, chưa chú trọng đúng mức vào đào tạo năng lực tư duy cho người làm đồ họa. Kỹ thuật có thể học trong vài tháng, nhưng khả năng đọc dữ liệu, phát hiện thao túng thông tin thị giác và đưa ra quyết định đồ họa đúng đắn trong bối cảnh chính trị phức tạp - đó là năng lực cần được xây dựng lâu dài, có hệ thống.

Ngoài ra, quy trình kiểm chứng thông tin trước khi đưa vào đồ họa cần được chuẩn hóa, không nên để phụ thuộc vào kinh nghiệm và ý thức của từng cá nhân. Các đài truyền hình lớn trên thế giới đều có quy trình riêng cho việc này - từ xác minh nguồn ảnh bằng reverse image search đến phân tích metadata của video trước khi phát sóng. Đây không phải điều xa xỉ - đây là tiêu chuẩn tối thiểu của báo chí chính thống trong kỷ nguyên thông tin hiện nay.

Đồ họa truyền hình không phải phép màu có thể một mình giải quyết bài toán thông tin sai lệch. Nhưng trong cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian số - cuộc đấu tranh diễn ra hàng ngày, hàng giờ, trên màn hình của hàng chục triệu người - đây là một năng lực không thể thiếu và không thể tiếp tục bị xem là thứ yếu. Người xem hôm nay không chỉ cần được nói sự thật. Họ cần được nhìn thấy sự thật. Và truyền hình, nếu làm tốt vai trò của mình, có thể giúp họ làm được điều đó.

Tác phẩm tham gia Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ 6, năm 2026