Thiết kế đồ họa truyền hình: "Lá chắn thép" và "Cầu nối niềm tin" trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng (Kỳ 2)

Kỳ 2: Họa sĩ đồ họa chính luận: Người giữ chuẩn mực thị giác trên sóng quốc gia

Khán giả nhớ người dẫn chương trình, nhớ lời bình, nhớ nhân vật. Nhưng những khuôn hình giúp họ hiểu một vấn đề chính luận phức tạp - ai làm ra chúng, và theo tiêu chuẩn nào?

Trong những sự kiện chính trị lớn như Đại hội XIV của Đảng, hệ thống đồ họa phục vụ phát sóng trực tiếp đòi hỏi quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng: từ nhận diện chương trình, bảng tên, biểu đồ, dòng thời gian đến các lớp dữ liệu hiển thị trên sóng. Mỗi chi tiết đều phải bảo đảm đồng thời yêu cầu kỹ thuật, thẩm mỹ và chính trị. Ít ai biết rằng đội ngũ đồ họa VTV đã làm việc liên tục nhiều tháng để chuẩn bị cho sự kiện này - với hàng trăm phiên bản được duyệt đi duyệt lại, từng chi tiết nhỏ như cỡ chữ trong chân ảnh, màu nền của bảng tên, cách thể hiện quốc huy đều phải qua nhiều tầng kiểm duyệt nội dung lẫn kỹ thuật.

Đó là công việc bình thường của những người làm đồ họa truyền hình chính luận - bình thường theo nghĩa nó diễn ra thường xuyên, không phải theo nghĩa nó đơn giản.

Công việc thực sự là gì?

Người xem thường chỉ thấy sản phẩm cuối cùng trên màn hình. Ít ai hình dung được quá trình phía sau. Với một chương trình chính luận thông thường, người làm đồ họa phải đọc kịch bản, xác định những điểm nào cần trực quan hóa, đề xuất hình thức thể hiện, tìm và xác minh dữ liệu, dựng thử, chỉnh sửa theo góp ý của biên tập viên và đạo diễn, rồi lại chỉnh tiếp sau khi nội dung bài được biên tập lại. Quy trình này thường lặp nhiều vòng và không ít trường hợp kết thúc rất muộn trước giờ phát sóng.

Với chương trình chính luận đặc biệt hoặc sự kiện chính trị lớn, áp lực còn cao hơn nhiều. Các chương trình kỷ niệm lịch sử, phim tài liệu về Đảng, các số đặc biệt của VTV Đặc biệt đòi hỏi đồ họa không chỉ chính xác về kỹ thuật mà còn phải đúng về tư liệu lịch sử - sai một mốc năm, dùng nhầm một bức ảnh tư liệu, thể hiện không đúng một địa danh lịch sử là điều không thể chấp nhận và hậu quả không chỉ dừng lại ở việc phải làm lại.

Đây là điểm khiến đồ họa chính luận khác với các lĩnh vực đồ họa khác. Một poster thương mại sai màu có thể in lại. Một khuôn hình phát sóng trên truyền hình quốc gia sai thông tin - hậu quả khó lường hơn nhiều và không có nút "undo".

Bản lĩnh không phải là khẩu hiệu

Trong nghề, người có kinh nghiệm thường nói với người mới một điều đơn giản: đừng chỉ hỏi "trông đẹp chưa" mà hãy hỏi "có đúng không". Hai câu hỏi đó không phải lúc nào cũng có cùng câu trả lời.

Không ít trường hợp, cách thể hiện đồ họa đẹp nhất về mặt thị giác lại không phải cách trung thực nhất với dữ liệu. Một biểu đồ tăng trưởng trông ấn tượng hơn nhiều nếu trục tung bắt đầu từ 80 thay vì từ 0 - nhưng làm vậy là bóp méo thực tế. Một bản đồ nhiệt trông mạnh mẽ hơn nếu dùng màu tương phản cao - nhưng sự tương phản đó có thể tạo ra ấn tượng sai về mức độ chênh lệch giữa các vùng. Người làm đồ họa chính luận phải biết những điều này và có đủ bản lĩnh để chọn cách đúng thay vì cách đẹp khi hai điều đó mâu thuẫn nhau.

Bản lĩnh nghề nghiệp trong đồ họa chính luận còn thể hiện ở những quyết định nhỏ nhưng không hề nhỏ: từ chối dùng một hiệu ứng chuyển cảnh quá phô trương khi nội dung cần sự trang nghiêm, chủ động đề xuất kiểm tra lại một con số thống kê mà biên tập viên đã duyệt nhưng mình thấy nghi ngờ, hay đơn giản là giữ vững lập trường khi có áp lực làm nhanh mà chưa kịp xác minh.

Khi AI vào nghề - cơ hội và rủi ro đều thật

Sự phát triển của các công cụ AI tạo sinh đang thay đổi nhanh chóng quy trình làm đồ họa. Những việc từng mất nhiều giờ - tạo hình nền, dựng mô hình 3D đơn giản, tổng hợp ảnh minh họa - nay có thể thực hiện trong vài phút. Đây là lợi thế thực sự, đặc biệt khi áp lực thời gian luôn là thách thức lớn trong sản xuất tin tức.

Nhưng AI cũng mang đến rủi ro mới mà người làm đồ họa chính luận phải nhận thức rõ. Hình ảnh do AI tạo ra có thể rất thuyết phục về mặt thị giác nhưng sai về chi tiết thực tế - một tòa nhà ở Hà Nội được AI vẽ lại có thể có kiến trúc không tồn tại, một khuôn mặt được AI tổng hợp có thể không thuộc về bất kỳ người thật nào. Với đồ họa thương mại, điều đó thường không thành vấn đề. Với đồ họa chính luận phát sóng trên truyền hình quốc gia, đó là vấn đề nghiêm trọng.

Trường hợp CNET năm 2023 là một lời nhắc nhở rõ ràng: nội dung do AI hỗ trợ, dù có qua biên tập, vẫn có thể chứa lỗi nếu quy trình kiểm chứng không đủ chặt. Bài học đó có giá trị trực tiếp với người làm đồ họa truyền hình: AI là công cụ hỗ trợ, không phải người chịu trách nhiệm. Trách nhiệm vẫn thuộc về con người ký duyệt từng khuôn hình trước khi phát sóng.

Điều thực sự cần thay đổi

Nhìn từ thực tiễn sản xuất, đội ngũ làm đồ họa chính luận vẫn đứng trước ít nhất ba yêu cầu cần được quan tâm hơn.

Một là thiếu quy trình kiểm chứng chuẩn hóa cho thông tin đưa vào đồ họa. Phần lớn dữ liệu được duyệt theo kinh nghiệm cá nhân, chưa có checklist hay quy trình xác minh bắt buộc như các tòa soạn báo in vốn đã hình thành từ lâu.

Hai là đào tạo chưa đủ chiều sâu. Các khóa học đồ họa truyền hình hiện tập trung chủ yếu vào kỹ năng phần mềm, ít chú trọng đến năng lực đọc và phân tích dữ liệu, nhận diện thao túng thị giác hay tư duy báo chí trong thiết kế.

Ba là áp lực thời gian chưa được quản lý tốt. Khi deadline quá gấp, người làm đồ họa thường phải chọn giữa làm kịp và làm đúng - đây là mâu thuẫn có thật và cần được giải quyết ở cấp độ tổ chức, không thể chỉ trông chờ vào ý thức cá nhân.

Người làm đồ họa truyền hình chính luận không cần được ca ngợi bằng những mỹ từ to lớn. Điều họ cần là được đặt đúng vị trí trong quy trình sản xuất - như những người đồng chịu trách nhiệm về nội dung, không phải người thực hiện yêu cầu kỹ thuật cuối cùng. Và điều xã hội cần từ họ cũng không phải là sự hào hứng với công nghệ mới nhất, mà là sự cẩn trọng với từng khuôn hình - bởi trong thời đại mà hình ảnh có thể gây ra tin giả, cũng chính hình ảnh là thứ có thể giúp công chúng nhìn thấy sự thật.

Tác phẩm tham gia Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ 6, năm 2026