Thúc đẩy doanh nghiệp FDI niêm yết: Động lực mới cho thị trường chứng khoán

Từ nghịch lý "đóng góp lớn, hiện diện nhỏ" đến khát vọng đại chúng hóa khối ngoại

Trải qua hơn hai thập kỷ hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc về cả quy mô vốn hóa lẫn số lượng nhà đầu tư tham gia. Tuy nhiên, một thực tế khách quan đang được các chuyên gia nhìn nhận là sự thiếu vắng của những "ông lớn" trong khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trên bảng điện tử. 

Tính đến thời điểm hiện tại, trong khi toàn thị trường có khoảng 1.600 doanh nghiệp đang niêm yết và đăng ký giao dịch, thì sự hiện diện của khối FDI lại vô cùng khiêm tốn với chỉ 10 đại diện. Với tổng lượng cổ phiếu lưu hành khoảng 1,2 tỷ đơn vị, nhóm này chỉ chiếm vỏn vẹn 0,17% quy mô thị trường – một con số quá nhỏ bé so với đóng góp khổng lồ của khu vực FDI vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực nâng hạng thị trường từ cận biên lên mới nổi theo tiêu chuẩn của các tổ chức quốc tế như FTSE Russell hay MSCI, bài toán đa dạng hóa và nâng cao chất lượng "hàng hóa" trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Sự tham gia của các doanh nghiệp FDI được kỳ vọng sẽ mang đến một làn gió mới, không chỉ về vốn mà còn về các chuẩn mực quản trị quốc tế, giúp thị trường thoát khỏi sự phụ thuộc vào các nhóm ngành truyền thống và hướng tới sự bền vững dài hạn.

Đại diện Khối Tư vấn Tài chính doanh nghiệp – Công ty Cổ phần Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HSC) đánh giá, về mặt hành lang pháp lý, hiện nay không còn rào cản phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Các quy định hiện hành đã mở ra một sân chơi bình đẳng, cho phép các đơn vị ngoại tiếp cận thị trường vốn một cách minh bạch. Nỗ lực này được cụ thể hóa thông qua Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh nguyên tắc đối xử công bằng giữa các thành phần kinh tế. Việc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước liên tục tổ chức các buổi chuyên đề hướng dẫn phát hành lần đầu ra công chúng (IPO) và niêm yết cho khối FDI là minh chứng rõ nét cho quyết tâm của Chính phủ trong việc đại chúng hóa các doanh nghiệp có tiềm lực.

Việc thúc đẩy khối ngoại lên sàn không chỉ góp phần gia tăng nguồn cung hàng hóa chất lượng cao mà còn là cách để Việt Nam chứng minh với thế giới về một môi trường đầu tư thông thoáng, nơi mọi thực thể kinh tế đều có cơ hội phát triển công bằng. Sự hiện diện của các mã cổ phiếu FDI chất lượng sẽ thu hút sự quan tâm của các quỹ đầu tư lớn trên toàn cầu, vốn luôn tìm kiếm những doanh nghiệp có nền tảng quản trị tốt và thị trường đầu ra ổn định.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết của việc khơi thông dòng vốn từ khối FDI, TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế - tài chính cho rằng, sự hiện diện của các doanh nghiệp FDI trên sàn chứng khoán sẽ tạo ra một hệ sinh thái cộng hưởng mạnh mẽ. Ông phân tích rằng khi một doanh nghiệp FDI thực hiện niêm yết, họ sẽ phải minh bạch hóa toàn bộ thông tin về chuỗi cung ứng và quy trình quản trị. Điều này vô hình trung tạo áp lực tích cực, buộc các doanh nghiệp vệ tinh trong nước cũng phải nâng cấp trình độ để đáp ứng các tiêu chuẩn niêm yết và hợp tác lâu dài. Sự lan tỏa về tiêu chuẩn quản trị từ các doanh nghiệp FDI niêm yết sẽ giúp mặt bằng chất lượng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam được nâng lên một tầm cao mới, giúp thị trường không chỉ mạnh về lượng mà còn tinh về chất.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Lee Jun-ho, đại diện một tập đoàn sản xuất linh kiện điện tử FDI tại khu công nghiệp Bình Xuyên chia sẻ, việc lên sàn chứng khoán tại Việt Nam là một bước đi chiến lược mà nhiều doanh nghiệp ngoại đang cân nhắc. Theo ông Lee, trước đây các doanh nghiệp FDI thường huy động vốn từ công ty mẹ hoặc ngân hàng quốc tế, nhưng khi quy mô sản xuất mở rộng, nhu cầu nội địa hóa nguồn vốn và gắn bó lâu dài với thị trường bản địa trở nên quan trọng hơn. Việc trở thành một công ty đại chúng không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa cấu trúc tài chính mà còn là cách tốt nhất để xây dựng thương hiệu, khẳng định sự cam kết đầu tư dài hạn tại quốc gia hình chữ S. Tuy nhiên, việc thực thi thực tế vẫn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng để bước qua những cánh cửa thủ tục đặc thù.

Hóa giải xung đột ưu đãi và cam kết minh bạch: "Vé thông hành" cho các cánh chim đầu đàn FDI

Dù khung pháp lý về cơ bản đã tạo sự bình đẳng, nhưng thực tế triển khai vẫn tồn tại những rào cản vô hình khiến doanh nghiệp FDI e dè. Một trong những "nút thắt" lớn nhất chính là sự xung đột giữa các cam kết trong giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và các quy định khi trở thành công ty đại chúng. Doanh nghiệp FDI khi vào Việt Nam thường được hưởng các gói ưu đãi thuế, phí và thuê đất dựa trên những cam kết cụ thể về sản lượng, tỷ lệ nội địa hóa hay sử dụng lao động. Khi thực hiện IPO và niêm yết, cơ cấu cổ đông thay đổi, việc làm rõ mức độ thực hiện các cam kết này trở thành yêu cầu tiên quyết để đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tư mới.

Bà Trần Thị Thành từ HSC phân tích sâu hơn, vấn đề không nằm ở việc cấm đoán mà nằm ở sự minh bạch thông tin. Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức khi mua cổ phiếu của một doanh nghiệp FDI cần phải biết rõ doanh nghiệp đó đã thực hiện nghĩa vụ với nhà nước đến đâu, những ưu đãi nào sắp hết hạn và rủi ro pháp lý nếu các cam kết đầu tư không được thỏa mãn là gì. Đây chính là điểm mà các đơn vị tư vấn chứng khoán cần phải vào cuộc quyết liệt hơn để rà soát hồ sơ và đưa ra một bức tranh tài chính trung thực nhất. Việc IPO thành công một doanh nghiệp FDI không chỉ là việc bán cổ phiếu, mà là quá trình minh bạch hóa các giá trị vô hình và hữu hình của họ tại thị trường nội địa.

Để tháo gỡ vấn đề này, nhiều chuyên gia kinh tế đề xuất cần có sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Kế hoạch và Đầu tư và Bộ Tài chính nhằm thống nhất các hướng dẫn về chuyển đổi loại hình doanh nghiệp. Nếu những quy định về việc bảo lưu ưu đãi đầu tư sau IPO được làm rõ, doanh nghiệp FDI sẽ tự tin hơn trong việc đưa cổ phiếu lên sàn. "Khi các vướng mắc này được cởi bỏ, thị trường sẽ đón nhận những loại hàng hóa cực kỳ chất lượng, sở hữu công nghệ hiện đại và thị trường đầu ra ổn định. Đây chính là loại hàng hóa mà các quỹ đầu tư chỉ số luôn khao khát tìm kiếm khi nhìn vào một thị trường tiềm năng như Việt Nam", ông Hiếu khẳng định.

Bên cạnh đó, việc đưa hệ thống công nghệ KRX vào vận hành và những cải cách trong việc thanh toán giao dịch cũng là yếu tố quan trọng thu hút khối ngoại. Khi nền tảng công nghệ vững chắc, việc thực hiện các nghiệp vụ phức tạp liên quan đến nhà đầu tư nước ngoài sẽ trở nên thông suốt hơn. Bà Thành nhấn mạnh, doanh nghiệp FDI khi lựa chọn lên sàn Việt Nam tức là họ đã chọn gắn bó định mệnh với thị trường này. Điều này giúp loại bỏ những lo ngại về việc khối ngoại rút vốn đột ngột, bởi khi đã niêm yết, tài sản và uy tín của họ đã được định giá và giám sát chặt chẽ bởi công chúng đầu tư. Sự rõ ràng, minh bạch không chỉ bảo vệ người mua cổ phiếu mà còn giúp thị trường chứng khoán Việt Nam nâng cao uy tín trong mắt các định chế tài chính toàn cầu.

Nhìn về tương lai, triển vọng gia tăng số lượng doanh nghiệp FDI niêm yết đang rộng mở hơn bao giờ hết. Với hàng chục tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện mỗi năm, dư địa cho thị trường vốn là cực kỳ lớn. 

Tuy nhiên, để giấc mơ này trở thành hiện thực, sự chủ động từ phía doanh nghiệp FDI là yếu tố then chốt. Khu vực doanh nghiệp này cần bắt đầu quá trình chuẩn bị bằng việc rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý, kiện toàn bộ máy quản trị theo các chuẩn mực quốc tế và phối hợp chặt chẽ với các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp. Như thông điệp từ các chuyên gia kinh tế, thị trường đang rất sẵn lòng chào đón những nguồn hàng chất lượng, nhưng "vé vào cửa" chỉ dành cho những ai thực sự minh bạch và có cam kết dài hạn. Khi những cánh chim đầu đàn FDI nối bước nhau lên sàn, đó sẽ là lúc thị trường chứng khoán thực sự trưởng thành, sẵn sàng cho những vận hội mới ở đẳng cấp cao hơn./.