Thương mại điện tử và “vùng xám” hàng nhái: Khoảng trống từ hành vi người mua

Tâm lý ưu tiên giá rẻ

Khảo sát trên con phố Cầu Giấy và Trần Nhân Tông tại Hà Nội, qua trao đổi với phóng viên, chị Lê Lan Anh, một nhân viên văn phòng tại Hà Nội thừa nhận mình thường xuyên tìm kiếm các mẫu túi xách và mỹ phẩm có ngoại hình giống hệt các thương hiệu lớn nhưng giá chỉ bằng 1/10. "Mình biết rõ đó không phải hàng chính hãng, nhưng với mức giá vài trăm nghìn đồng mà mẫu mã vẫn thời thượng thì việc lựa chọn sản phẩm này là điều dễ hiểu trong bối cảnh thắt chặt chi tiêu", chị Lan Anh chia sẻ. Thực tế, xu hướng này không hề hiếm gặp trên các sàn thương mại điện tử hiện nay, nơi mà sự hào nhoáng của hình ảnh quảng cáo dễ dàng khỏa lấp đi những lo ngại về chất lượng và bản quyền.

Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, việc "thắt lưng buộc bụng" đã vô tình đẩy một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng tìm đến các phương án thay thế rẻ tiền. Không khó để bắt gặp những buổi livestream bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội với hàng nghìn lượt theo dõi, nơi những chiếc túi xách, đồng hồ hay đôi giày có logo của các nhà mốt hàng đầu thế giới được rao bán với mức giá chỉ bằng vài bát phở. Những thuật ngữ như "hàng tuồn", "hàng xuất dư" hay "siêu cấp" trở thành những mỹ từ được dùng để hợp thức hóa việc kinh doanh hàng giả, tạo ra một màn sương mù vây quanh nguồn gốc thực sự của sản phẩm.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử đã biến việc tiếp cận hàng nhái trở nên riêng tư và dễ dàng hơn bao giờ hết. Thay vì phải lén lút mua bán tại các chợ đầu mối hay cửa hàng khuất nẻo, người mua giờ đây chỉ cần một cú chạm tay là hàng hóa được giao tận cửa. Chính sự tiện lợi này, kết hợp với các thuật toán gợi ý sản phẩm thông minh, đã tạo ra một "phễu mua hàng" mà ở đó, yếu tố giá rẻ luôn được ưu tiên hàng đầu. Người mua thường bị thu hút bởi những hình ảnh lung linh được cắt ghép từ trang chủ của các hãng lớn, để rồi khi nhận về sản phẩm có chất lượng kém xa, họ vẫn dễ dàng tặc lưỡi bỏ qua vì "giá rẻ thế thì không thể đòi hỏi hơn".

Nhận định về thực trạng này, ông Nguyễn Văn Thành, Trưởng phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho rằng, thách thức lớn trong chống hàng giả hiện nay chính là hành vi tiêu dùng. Theo ông, không ít trường hợp người mua biết rõ đó là hàng giả nhưng vì giá rẻ họ vẫn chấp nhận mua. Sự chủ động này của người tiêu dùng vô tình tạo ra một thị trường ngầm bền bỉ, nơi hàng kém chất lượng vẫn có đất sống nhờ vào nhu cầu thực tế từ những người ưu tiên lợi ích tài chính trước mắt hơn là giá trị thương hiệu hay sự an toàn lâu dài. Đáng quan ngại hơn, tâm lý "chuộng vẻ ngoài" còn lan sang cả những mặt hàng có tính rủi ro cao như đồ gia dụng điện tử hay phụ tùng xe máy, nơi mà sự hỏng hóc của hàng giả có thể dẫn đến những tai nạn trực tiếp cho người sử dụng.

Định danh và công cụ truy vết từ nhà quản lý

Việc người tiêu dùng dễ dàng thỏa hiệp với hàng nhái không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp chân chính mà còn gây khó khăn cho nỗ lực ngăn chặn vi phạm. Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho rằng, tình trạng này khiến việc đấu tranh gặp nhiều trở ngại. Ông nhấn mạnh vào việc cần nâng cao nhận thức cho cả người mua và người bán, đồng thời phải khơi dậy tinh thần ưu tiên dùng hàng nội địa chất lượng thay vì tìm đến các sản phẩm nhái mác quốc tế giá rẻ.

Theo Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, giải pháp căn cơ không chỉ nằm ở tuyên truyền mà còn phải siết chặt khung pháp lý thông qua việc yêu cầu các tổ chức, cá nhân bán hàng trên sàn phải được định danh rõ ràng để cơ quan chức năng có thể truy vết khi xảy ra vi phạm.

Để làm lành mạnh môi trường kinh doanh số, các chuyên gia từ Bộ Công Thương cũng chỉ rõ trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử. Ông Nguyễn Văn Thành cho biết, dù quy định hiện hành yêu cầu chủ sàn gỡ bỏ nội dung vi phạm trong vòng 24 giờ khi có yêu cầu, nhưng điều cần thiết là hành động mạnh mẽ, đồng bộ và liên tục từ tất cả các bên. 

Hiện nay, Bộ Công Thương đang xây dựng các công cụ quản lý mới và hệ thống cảnh báo sớm, yêu cầu các nhóm hàng rủi ro cao phải khai báo, truy xuất nguồn gốc bắt buộc. Những biện pháp kỹ thuật này, kết hợp với việc rà soát chế tài xử phạt đủ mạnh để răn đe, được kỳ vọng sẽ tạo ra một hàng rào bảo vệ vững chắc hơn cho quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thương mại điện tử.

Thực tế cho thấy, cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái trên không gian mạng sẽ không bao giờ có hồi kết nếu chỉ dựa vào các biện pháp hành chính cưỡng chế. Gốc rễ của vấn đề nằm ở một "cuộc cách mạng" trong tư duy mua sắm của mỗi cá nhân. Thay vì theo đuổi những giá trị hào nhoáng ảo ảnh với cái giá cực thấp, việc chuyển hướng sang ủng hộ những thương hiệu Việt minh bạch, những sản phẩm có cam kết về chất lượng sẽ là lựa chọn bền vững nhất.