Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia: Lấy đời sống người dân làm thước đo

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, sáng 20/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia.

Qua thảo luận, nhiều đại biểu đồng tình với chủ trương tích hợp, đồng thời đặt ra yêu cầu việc tích hợp phải thực chất, khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện và quan trọng hơn là tạo ra những chuyển biến có thể đo lường được trong đời sống người dân.

Tích hợp phải thực chất, không chỉ là cộng gộp

Tham gia thảo luận, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) bày tỏ đồng tình với chủ trương tích hợp 4 chương trình thành một chương trình tổng thể, qua đó tạo thuận lợi hơn cho cấp cơ sở và người dân trong quá trình triển khai, thụ hưởng chính sách.

Theo đại biểu, việc tích hợp phải tạo ra phương thức quản trị và điều phối thống nhất, thay vì chỉ dừng lại ở việc hợp nhất nguồn lực. Khi đã xác định là một chương trình mục tiêu quốc gia, cần có mục tiêu chung, logic chính sách, cơ chế điều phối và phương thức quản trị thống nhất.

Đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm cho rằng tích hợp không đồng nghĩa với xóa bỏ mục tiêu, đối tượng hay những chính sách đặc thù của từng lĩnh vực. Các chính sách đặc thù vẫn cần được bảo đảm, trong khi việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá cần có sự thống nhất.

Cùng quan điểm, đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cho rằng giá trị của việc tích hợp không nằm ở việc “4 chương trình cộng lại thành 1”, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn so với khi 4 chương trình được triển khai riêng lẻ.

Theo đại biểu, việc tích hợp cần tạo chuyển biến từ quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp, lấy con người làm trung tâm; từ quản lý nguồn lực đầu vào sang quản trị kết quả phát triển.

Đại biểu Bùi Văn Dũng cho rằng, điều cần quan tâm không chỉ là nguồn lực được phân bổ và thực hiện ra sao, mà quan trọng hơn là sau 5 năm, 10 năm, đời sống nhân dân thay đổi như thế nào, khoảng cách phát triển được thu hẹp đến đâu, chất lượng giáo dục, y tế và văn hóa được nâng lên ra sao.

Một vấn đề khác được nhiều đại biểu quan tâm là phân cấp trong tổ chức thực hiện chương trình, nhất là khi chính quyền địa phương 2 cấp đang đặt thêm nhiều nhiệm vụ trực tiếp cho cấp xã.

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm cho rằng phân cấp mạnh là hướng đi phù hợp nhưng phải gắn với năng lực, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện. Thực tế tại nhiều xã miền núi, địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều thôn bản, giao thông khó khăn trong khi bộ máy chuyên môn còn mỏng. Vì vậy, nếu áp dụng một cơ chế phân cấp giống nhau cho tất cả các xã mà không tính đến điều kiện cụ thể, khả năng thực hiện sẽ khác nhau.

Đại biểu Cil Bri (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cũng lưu ý năng lực tổ chức thực hiện giữa các xã không đồng đều. Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nếu tăng phân cấp nhưng không xác định rõ điều kiện thực hiện có thể dẫn tới tình trạng “dồn khó từ cấp trên xuống cấp xã”, ảnh hưởng đến tiến độ đưa chính sách tới người dân.

Từ thực tế này, các ý kiến đề nghị việc phân cấp cần đi cùng các tiêu chí đánh giá năng lực, cơ chế hỗ trợ và trách nhiệm cụ thể, nhất là đối với xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đo hiệu quả bằng những thay đổi trong đời sống

Từ góc độ người thụ hưởng, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cho rằng khi 4 chương trình được tích hợp thành một chương trình có quy mô lớn hơn thì yêu cầu về chất lượng quản trị cũng phải được nâng lên.

Theo đại biểu, chương trình cần thực sự đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong giảm nghèo, phát triển sản xuất và xây dựng nông thôn mới. Tư duy hỗ trợ cần chuyển từ câu hỏi Nhà nước hỗ trợ cho người dân những gì sang hỗ trợ để người dân có khả năng tự phát triển.

Đại biểu cho rằng giảm nghèo bền vững không thể chỉ được đánh giá bằng số tiền hoặc số chính sách người dân được hỗ trợ. Điều cần đánh giá là sau quá trình hỗ trợ, người dân có việc làm hay không, thu nhập có tăng lên, sinh kế có ổn định và có khả năng tự đứng vững hay không.

Từ đó, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi đề nghị không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công. Theo đại biểu, một dự án dù giải ngân toàn bộ nguồn lực nhưng người dân sau đó vẫn nghèo, mô hình không thể tự duy trì thì chưa thể coi là thành công; ngược lại, hiệu quả thực chất phải thể hiện ở khả năng tạo sinh kế, tăng thu nhập và giúp người dân thoát nghèo bền vững.

Cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm cũng được đại biểu đặt ra đối với lĩnh vực văn hóa. Theo đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, cần tránh đầu tư thiết chế văn hóa theo tư duy “xây cho đủ” trong khi thiếu kinh phí vận hành, nhân lực và nội dung hoạt động.

Đối với di tích, đại biểu đề nghị chuyển từ tư duy “tu bổ cho xong” sang bảo tồn để phát huy giá trị, gắn di sản với giáo dục truyền thống, đời sống văn hóa và phát triển phù hợp. Theo đại biểu, thước đo cuối cùng của phát triển văn hóa phải là sự cải thiện thực chất đời sống tinh thần của người dân.

Trong lĩnh vực giáo dục, yêu cầu thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập cũng được đặt ra. Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi cho rằng cần ưu tiên bảo đảm công bằng về cơ hội học tập, nhất là khi vẫn còn sự chênh lệch về trường lớp, trang thiết bị, đội ngũ giáo viên và điều kiện làm việc, sinh hoạt tại các địa bàn khác nhau.

Đối với y tế, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung các chỉ tiêu cụ thể về nhân lực và dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại trạm y tế. Trong đó có tỷ lệ trạm y tế bảo đảm nhân lực theo vị trí việc làm và phạm vi dịch vụ, tỷ lệ trạm có bác sĩ, tỷ lệ dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu thiết yếu được cung cấp tại cơ sở.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị việc tích hợp phải tạo thành một chương trình thực chất, lấy kết quả phát triển con người và mức độ cải thiện đời sống nhân dân làm thước đo. Theo đại biểu, một xã nghèo không nên phải xây dựng nhiều kế hoạch riêng biệt về sinh kế, dinh dưỡng, trẻ em, trường học, y tế, nước sạch..., mà cần hướng tới một kế hoạch phát triển tích hợp với hệ thống chỉ tiêu và trách nhiệm rõ ràng.

Từ những vấn đề được đặt ra tại nghị trường, yêu cầu đối với việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ nằm ở việc giảm đầu mối hay tổ chức lại các chương trình hiện hành. Điều quan trọng là hình thành một phương thức quản trị thống nhất nhưng vẫn bảo đảm những mục tiêu, đối tượng và chính sách đặc thù; đồng thời phân cấp phù hợp với năng lực thực hiện của từng địa bàn.

Ở đó, hiệu quả của chương trình cần được nhìn nhận từ những kết quả cụ thể đối với người dân: sinh kế bền vững hơn, cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn, y tế cơ sở đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe và đời sống văn hóa, tinh thần thực sự được nâng lên.