Tín ngưỡng thờ Mẫu: Giữ hồn Việt trong dòng chảy toàn cầu

Di sản từ đời sống cộng đồng

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt không chỉ hiện diện trong những nghi lễ, không gian thờ tự hay những làn điệu chầu văn. Đằng sau đó là một hệ thống giá trị văn hóa được hình thành, trao truyền và bồi đắp qua nhiều thế hệ, gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng người Việt.

Năm 2016 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi danh ấy không chỉ là niềm tự hào, mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với việc nhận diện, bảo vệ và phát huy những giá trị của di sản trong đời sống đương đại.

Bởi một di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền.

Trong dòng chảy phát triển của xã hội hiện đại, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đang có thêm nhiều cơ hội để tiếp cận công chúng. Những hình ảnh về nghi lễ, trang phục, âm nhạc, không gian thực hành được giới thiệu rộng rãi hơn. Các hoạt động nghiên cứu, truyền thông, giáo dục về di sản cũng ngày càng được quan tâm.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội lan tỏa là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống mà không bị biến đổi sai lệch? Làm thế nào để những giá trị văn hóa, nhân văn cốt lõi được bảo tồn trong quá trình giao lưu, hội nhập? Và đâu là ranh giới giữa phát huy giá trị di sản với thương mại hóa di sản?

Những vấn đề đó trở thành một trong những nội dung trọng tâm được đặt ra tại Diễn đàn thường niên về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt lần thứ II – năm 2026, với chủ đề “Bản sắc Việt trong tinh hoa văn hóa toàn cầu” do Viện nghiên cứu các vấn đề về tôn giáo và tín ngưỡng tổ chức vào ngày 12/9.

Diễn đàn diễn ra tại Hà Nội, tiếp nối kết quả của Diễn đàn lần thứ I năm 2025, hướng tới xây dựng một không gian trao đổi khoa học, đối thoại và kết nối giữa giới nghiên cứu, nhà quản lý và cộng đồng thực hành.

Khi bản sắc Việt bước vào đối thoại

Điểm đáng chú ý của Diễn đàn năm nay là cách tiếp cận không chỉ dừng ở việc khẳng định những giá trị vốn có của Tín ngưỡng thờ Mẫu, mà đặt di sản trong những vấn đề rộng hơn của đời sống văn hóa hiện đại.

Ba phiên khoa học được xây dựng xoay quanh ba nhóm vấn đề: nhận diện bản sắc, bảo tồn gắn với quản lý và phát triển bền vững; đồng thời mở rộng thảo luận tới chuyển đổi số và hội nhập văn hóa toàn cầu.

Ở phiên thứ nhất, “Bản sắc Việt trong Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”, các nhà khoa học, chuyên gia và cộng đồng thực hành tập trung nhận diện những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, đạo lý và nhân văn của di sản.

Đó cũng là câu chuyện về sức sống của văn hóa Việt trong đời sống đương đại.

Tín ngưỡng thờ Mẫu chứa đựng nhiều lớp giá trị văn hóa được thể hiện qua không gian thực hành, nghi lễ, trang phục, âm nhạc và các hình thức diễn xướng. Nhưng quan trọng hơn, di sản được duy trì nhờ chính cộng đồng thực hành – những người trực tiếp tiếp nhận, gìn giữ và trao truyền các giá trị từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vì thế, bảo tồn di sản không thể chỉ được nhìn nhận dưới góc độ lưu giữ một hình thức văn hóa truyền thống. Đó còn là quá trình tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành di sản một cách phù hợp, có trách nhiệm và tôn trọng những giá trị vốn có.

Từ góc nhìn đó, câu chuyện về “bản sắc Việt” không phải là sự đóng khung văn hóa trong quá khứ. Ngược lại, bản sắc chỉ có thể được khẳng định khi văn hóa truyền thống có khả năng đối thoại với hiện tại, thích ứng với những thay đổi của xã hội nhưng vẫn giữ được phần cốt lõi.

Bảo tồn để di sản phát triển bền vững

Nếu phiên thứ nhất tập trung vào nhận diện giá trị, phiên thứ hai đặt di sản trong mối quan hệ giữa bảo tồn, quản lý và phát triển văn hóa bền vững.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn khi các di sản văn hóa ngày càng trở thành một nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch, giáo dục và các hoạt động sáng tạo.

Với Tín ngưỡng thờ Mẫu, việc phát huy giá trị di sản có thể tạo thêm những không gian để công chúng tìm hiểu văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, quá trình đó cũng cần được đặt trong khuôn khổ phù hợp, tránh để những giá trị văn hóa bị biến đổi hoặc giản lược chỉ nhằm phục vụ mục tiêu thương mại.

Diễn đàn vì vậy dành sự quan tâm tới chính sách, pháp luật và quản lý nhà nước; bảo vệ không gian thực hành; an ninh văn hóa; sinh kế cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm.

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là nhận diện và hạn chế những biểu hiện mê tín, thương mại hóa hoặc làm sai lệch giá trị của di sản.

Đây là bài toán cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà quản lý cần có chính sách phù hợp; giới nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học; truyền thông góp phần định hướng nhận thức; còn cộng đồng thực hành giữ vai trò trực tiếp trong việc bảo vệ tính chân thực của di sản.

Khi các chủ thể cùng tham gia, bảo tồn mới không trở thành một quá trình tách rời đời sống cộng đồng.

Đưa di sản vào không gian số, nhưng không đánh mất giá trị

Một trong những thay đổi lớn nhất của đời sống văn hóa hiện nay là sự phát triển nhanh chóng của môi trường số. Chỉ với một thiết bị kết nối Internet, công chúng ở bất cứ đâu cũng có thể tiếp cận hình ảnh, âm thanh và thông tin về những di sản văn hóa.

Đối với Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, đây vừa là cơ hội quảng bá, vừa đặt ra những yêu cầu mới trong bảo tồn.

Phiên thứ ba của Diễn đàn, “Bản sắc Việt trong không gian số và hội nhập văn hóa toàn cầu”, tập trung vào chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, giáo dục và truyền thông di sản; đồng thời thảo luận việc ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và quảng bá văn hóa Việt Nam.

Không gian số có thể giúp di sản tiếp cận những nhóm công chúng mới, đặc biệt là thế hệ trẻ. Những tư liệu được số hóa có thể hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục và giới thiệu văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Nhưng công nghệ không thể thay thế cộng đồng và cũng không thể tự mình quyết định giá trị của một di sản.

Trong môi trường số, những hình ảnh, video hoặc nội dung thiếu bối cảnh rất dễ khiến công chúng hiểu chưa đầy đủ về một nghi lễ hay thực hành văn hóa. Những biểu hiện biến tướng, thương mại hóa hoặc cố tình tạo nội dung gây tò mò cũng có thể làm sai lệch nhận thức về di sản.

Bởi vậy, đưa di sản lên không gian số cần đi cùng với trách nhiệm. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa hình ảnh, tư liệu, mà còn là quá trình xây dựng cách tiếp cận khoa học, chính xác và tôn trọng đối với di sản.

Từ Hà Nội đến một thông điệp chung về di sản

Một điểm nhấn của Diễn đàn lần thứ II là sự tham gia của nhiều nhóm chủ thể: các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý cùng nghệ nhân, thanh đồng, cung văn, thủ nhang, thủ từ và đại diện cộng đồng thực hành đến từ nhiều địa phương.

Sự gặp gỡ này có ý nghĩa đặc biệt. Bởi nghiên cứu về di sản sẽ khó đầy đủ nếu thiếu tiếng nói của cộng đồng; trong khi thực hành di sản cũng cần được soi chiếu bằng những luận cứ khoa học và định hướng quản lý phù hợp.

Các phiên khoa học được tổ chức theo hướng đối thoại, trao đổi và phản biện, kết hợp giữa trình bày tham luận với thảo luận trực tiếp. Qua đó, những vấn đề về bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị di sản được tiếp cận từ nhiều góc nhìn.

Trong khuôn khổ chương trình, Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng cũng tổ chức Lễ ra mắt Hội đồng Khoa học, quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, tư vấn, phản biện và định hướng hoạt động khoa học của Viện.

Không gian triển lãm ảnh, tư liệu về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cũng là một điểm nhấn, giúp đại biểu và công chúng tiếp cận trực quan hơn với không gian thực hành, nghi lễ, trang phục, âm nhạc và những giá trị văn hóa gắn với di sản.

Đặc biệt, việc vinh danh các nghệ nhân tiêu biểu là sự ghi nhận đối với những người đang trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản. Họ chính là một phần quan trọng tạo nên sức sống của Tín ngưỡng thờ Mẫu trong hiện tại.

Trên cơ sở kết quả các phiên thảo luận, Ban Tổ chức đã công bố “Tuyên bố chung Hà Nội”, thể hiện những nhận thức, thông điệp và trách nhiệm chung trong bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong bối cảnh mới.

Từ một thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ đến một di sản được UNESCO ghi danh, hành trình của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa Việt.

Nhưng sức sống ấy chỉ có thể được tiếp nối khi di sản được bảo tồn bằng sự hiểu biết, thực hành bằng trách nhiệm và lan tỏa bằng một cách tiếp cận phù hợp với thời đại.

“Bản sắc Việt trong tinh hoa văn hóa toàn cầu” vì thế không chỉ là chủ đề của một diễn đàn. Đó còn là câu hỏi đặt ra cho quá trình bảo tồn văn hóa hôm nay: làm thế nào để những giá trị được trao truyền từ quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại, bước vào tương lai và góp phần tạo nên dấu ấn Việt Nam trong dòng chảy văn hóa toàn cầu.