TP Hồ Chí Minh tìm lời giải cho bài toán đầu tư xử lý nước thải đô thị

Tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, kéo theo nhu cầu đầu tư hạ tầng môi trường tại TP Hồ Chí Minh ngày càng lớn. Tuy nhiên, việc phát triển hệ thống thu gom và xử lý nước thải vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, từ thiếu nguồn lực tài chính, quỹ đất đến sự thiếu đồng bộ giữa các công trình. Thực trạng này không chỉ tạo áp lực đối với môi trường đô thị mà còn đặt ra bài toán về hiệu quả sử dụng vốn đầu tư và phát triển bền vững của Thành phố.

Vấn đề trên được các chuyên gia, nhà quản lý đề cập tại Hội thảo "An ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu: Chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông", diễn ra ngày 6/11 tại TP Hồ Chí Minh, do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức.

Đầu tư hạ tầng chưa đồng bộ, hiệu quả khai thác còn hạn chế

Theo ông Nguyễn Viết Vũ, Trưởng Phòng Tài nguyên nước, Khoáng sản và Biển đảo, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là khối lượng nước thải sinh hoạt đô thị phát sinh ngày càng lớn, trong khi năng lực thu gom và xử lý chưa đáp ứng được yêu cầu.

Sau khi sắp xếp địa giới hành chính, tổng lượng nước thải đô thị cần xử lý trên địa bàn Thành phố ước khoảng 1,97 triệu m³/ngày đêm. Tuy nhiên, tỷ lệ được xử lý thực tế mới đạt khoảng 19,5%, cho thấy khoảng cách đáng kể giữa nhu cầu và năng lực hạ tầng hiện có.

Đáng chú ý, khó khăn không chỉ nằm ở việc thiếu các nhà máy xử lý nước thải mà còn xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong quá trình đầu tư. Tại một số khu vực, nhà máy đã được xây dựng nhưng mạng lưới đường ống thu gom, dẫn nước thải về nhà máy chưa hoàn thiện, khiến công trình không thể phát huy hết công suất thiết kế.

Thực trạng này đặt ra vấn đề đáng quan tâm về hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư hạ tầng. Khi nhà máy và hệ thống thu gom không được triển khai đồng bộ, nguồn lực đã đầu tư chưa thể phát huy đầy đủ giá trị, trong khi nước thải sinh hoạt vẫn tiếp tục gây sức ép lên các tuyến sông, kênh, rạch.

Theo ông Nguyễn Viết Vũ, hệ thống thu gom nước thải cần được xây dựng hoàn chỉnh từ các tuyến cống nhánh, cống bao dọc sông, kênh, rạch đến những công trình xử lý tập trung. Bên cạnh đó, tiến độ xây dựng các nhà máy xử lý nước thải vẫn gặp nhiều khó khăn do hạn chế về tài chính, quỹ đất và công tác quy hoạch.

Trong bối cảnh thành phố đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng và chỉnh trang đô thị, những hạn chế này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận đầu tư. Thay vì chỉ tập trung gia tăng số lượng công trình, việc xác định thứ tự ưu tiên, kết nối hạ tầng và nâng cao công suất vận hành thực tế cần được đặt lên hàng đầu.

Bởi xét về hiệu quả kinh tế, một công trình xử lý nước thải chỉ thực sự phát huy giá trị khi có đủ lượng nước thải đầu vào, vận hành ổn định và góp phần cải thiện chất lượng môi trường. Đầu tư nhà máy nhưng thiếu hệ thống thu gom không chỉ làm chậm tiến độ xử lý ô nhiễm mà còn kéo dài thời gian phát huy hiệu quả của nguồn vốn đã bỏ ra.

Huy động nguồn lực xã hội, nâng cao hiệu quả đầu tư

Trước áp lực gia tăng nhu cầu xử lý nước thải, TP Hồ Chí Minh đang định hướng đẩy mạnh đầu tư hệ thống hạ tầng theo hướng đồng bộ, kết hợp nguồn lực ngân sách với sự tham gia của khu vực tư nhân.

Theo nội dung được đề cập tại hội thảo, Kế hoạch số 477/KH-UBND của thành phố xác định danh mục gồm 9 dự án hệ thống thu gom và 14 dự án xử lý nước thải, với tổng công suất thiết kế dự kiến khoảng 2,845 triệu m³/ngày đêm.

Đây là khối lượng đầu tư lớn, đòi hỏi không chỉ nguồn lực tài chính mà còn sự phối hợp chặt chẽ trong quy hoạch, giải phóng mặt bằng, xây dựng và vận hành công trình.

Để nâng cao hiệu quả đầu tư, thành phố ưu tiên hoàn thiện hệ thống cống bao, trạm bơm, tuyến thu gom và các điểm đấu nối tại những lưu vực đã có nhà máy xử lý nước thải. Đối với các dự án mới, việc xây dựng nhà máy cần được thực hiện đồng thời với hệ thống thu gom nhằm tránh tình trạng công trình hoàn thành nhưng không có đủ nước thải để vận hành.

Đặc biệt, bài toán huy động vốn được xem là một trong những yếu tố quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu đầu tư hạ tầng môi trường.

Ông Nguyễn Viết Vũ cho rằng, để phục hồi hệ thống sông, kênh, rạch một cách bền vững, cần đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, kết hợp ngân sách nhà nước với nguồn lực xã hội. Thành phố đang nghiên cứu, triển khai các cơ chế thu hút doanh nghiệp tham gia xây dựng hệ thống thu gom và nhà máy xử lý nước thải, trong đó có hình thức hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT) và các phương án khai thác nguồn lực đất đai để phát triển hạ tầng.

Bên cạnh đó, việc thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) cũng được đặt ra nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư, chỉnh trang đô thị và bảo vệ môi trường.

Việc mở rộng các kênh huy động vốn có thể góp phần giảm áp lực lên ngân sách, đồng thời tạo thêm nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ các dự án. Tuy nhiên, hiệu quả của những phương án này còn phụ thuộc vào cơ chế lựa chọn nhà đầu tư, khả năng cân đối nguồn lực và phương án quản lý, vận hành công trình sau khi hoàn thành.

Không chỉ dừng lại ở vấn đề vốn, yêu cầu quản lý đồng bộ theo lưu vực cũng được đặt ra nhằm bảo đảm hiệu quả lâu dài. Các dự án cần gắn việc kiểm soát nguồn xả thải với quan trắc chất lượng nước, duy trì dòng chảy và khôi phục không gian sinh thái.

Thực tiễn cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè hay tuyến kênh Tàu Hủ - Bến Nghé cho thấy việc cải thiện môi trường nước có thể được kết hợp với chỉnh trang đô thị, phát triển cảnh quan và nâng cao chất lượng sống của người dân. Đây cũng là hướng tiếp cận để các khoản đầu tư hạ tầng môi trường tạo ra giá trị lâu dài, thay vì chỉ giải quyết tình trạng ô nhiễm trước mắt.

Ở góc độ điều hành, UBND TP Hồ Chí Minh đã yêu cầu các sở, ngành tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ và danh mục dự án theo Kế hoạch số 477/KH-UBND ngày 28/8/2026. Trong đó, Sở Xây dựng được giao theo dõi, đánh giá tiến độ triển khai, hiệu quả vận hành và tham mưu điều chỉnh thứ tự ưu tiên đầu tư khi cần thiết.

Việc rà soát công suất thực tế, khả năng tiếp nhận nước thải và những điểm nghẽn trong mạng lưới thu gom được xem là cơ sở để xác định các dự án cần ưu tiên, bảo đảm nguồn vốn được phân bổ phù hợp với nhu cầu và khả năng khai thác.

Về dài hạn, đầu tư xử lý nước thải không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ môi trường mà còn là một phần quan trọng của phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội. Khi hệ thống thu gom và xử lý được hoàn thiện, Thành phố có thêm điều kiện cải thiện chất lượng nguồn nước, phát triển không gian đô thị và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Khi nhu cầu đầu tư ngày càng lớn, lời giải cho bài toán xử lý nước thải đô thị không đơn thuần nằm ở việc xây dựng thêm các nhà máy, mà còn ở khả năng huy động nguồn lực, tổ chức đầu tư đồng bộ và khai thác hiệu quả những công trình đã hình thành. Đây là những yếu tố quan trọng để TP Hồ Chí Minh vừa giải quyết các vấn đề môi trường, vừa nâng cao chất lượng tăng trưởng và hướng tới phát triển đô thị bền vững.