Trợ cấp xe điện: Thế giới đua chi tỷ USD, Việt Nam dùng "đòn bẩy" nào?

Trong bối cảnh các quốc gia ráo riết đẩy nhanh mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và tiến tới kỷ nguyên trung hòa carbon, lĩnh vực giao thông vận tải đang trở thành tâm điểm của mọi chiến lược chuyển đổi xanh. Từ châu Âu sang châu Á, hàng loạt chính phủ đã và đang mở rộng các gói hỗ trợ tài chính với quy mô khổng lồ nhằm khuyến khích người dân rời bỏ những chiếc xe sử dụng động cơ đốt trong. Đây không còn đơn thuần là một xu hướng tiêu dùng, mà được coi là giải pháp mang tính sống còn để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, buộc các quốc gia phải tìm ra "công thức" trợ cấp phù hợp nhất với thể trạng nền kinh tế của mình.

Nhiều quốc gia trên thế giới mạnh tay trợ cấp xe điện: "Cú hích" chính sách cho chuyển đổi giao thông xanh

Nhìn ra thế giới, việc dùng tiền mặt để kích cầu tiêu dùng xe điện đã trở thành chiến lược chung của nhiều nền kinh tế lớn. Đầu năm nay, Chính phủ Đức đã gây chú ý khi công bố chương trình trợ cấp xe điện thế hệ mới với tổng trị giá lên tới ba tỷ euro, dự kiến triển khai đồng loạt từ đầu năm 2026. Theo bản kế hoạch đầy tham vọng này, ước tính sẽ có khoảng 800.000 xe điện được hưởng lợi từ các chính sách ưu đãi kéo dài đến năm 2029, với mức hỗ trợ tài chính dao động linh hoạt từ 1.500 đến 6.000 euro cho mỗi đầu xe.

Điểm sáng mang tính đột phá của chương trình trợ cấp lần này tại Đức chính là sự dịch chuyển trọng tâm đối tượng thụ hưởng. Thay vì áp dụng chính sách hỗ trợ dàn trải, giới chức Berlin quyết định dồn nguồn lực vào các hộ gia đình có mức thu nhập trung bình và thấp. Nước này cũng linh hoạt chấp nhận trợ cấp cho cả những dòng xe sử dụng bộ mở rộng tầm hoạt động (range extender), giúp gỡ bỏ rào cản tâm lý cho những tài xế chưa sẵn sàng chuyển đổi hoàn toàn sang xe thuần điện. Đánh giá về động thái này, ông Klaus Schmidt, một chuyên gia nghiên cứu thị trường ô tô tại châu Âu, nhận định: "Việc Đức tái khởi động trợ cấp và nhắm vào nhóm thu nhập thấp, đồng thời chấp nhận cả xe nhập khẩu từ Trung Quốc, cho thấy họ đặt mục tiêu phủ sóng xe xanh lên trên rào cản bảo hộ thương mại. Đây là cam kết không thể đảo ngược của chính phủ Đức trong lộ trình trung hòa carbon".

Tại khu vực châu Á, Hàn Quốc cũng đang tăng tốc trên đường đua giao thông xanh bằng một hướng đi mang đậm tính công bằng xã hội. Chính quyền thủ đô Seoul đã chính thức công bố bản kế hoạch mở rộng trợ cấp mua xe điện trong năm 2026 bằng cách cộng gộp sức mạnh tài chính từ ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Một người dân khi quyết định bán chiếc xe xăng cũ để chuyển sang xe điện sẽ được nhận thêm 300.000 won từ chính quyền Seoul, bên cạnh khoản hỗ trợ một triệu won từ ngân sách quốc gia. Tổng cộng, thành phố này dự kiến hỗ trợ cho hơn 22.500 phương tiện, với mức trợ cấp tối đa cho một chiếc xe điện chở khách lên tới 7,54 triệu won. Đặc biệt, để làm sạch không khí đô thị triệt để, Seoul sẵn sàng chi trả mức hỗ trợ lên tới gần 150 triệu won cho mỗi chiếc xe buýt hoặc xe tải điện cỡ lớn, ưu tiên tối đa cho các nhóm dễ bị tổn thương và gia đình đông con.

Sức ép từ công xưởng tỷ dân và chiến thuật của Thái Lan

Trong khi các quốc gia phát triển dốc hầu bao kích cầu trong nước, Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế độc tôn của một "công xưởng" năng lượng sạch toàn cầu. Năm 2025 ghi nhận kim ngạch xuất khẩu xe điện của quốc gia tỷ dân này chạm ngưỡng gần 70 tỷ USD. Hơn 2,6 triệu chiếc xe đã tiến vào thị trường của hơn 150 quốc gia. Khi thị trường nội địa khổng lồ bắt đầu bão hòa, các tập đoàn ô tô Trung Quốc đang vươn mạnh sang các thị trường mới nổi ở châu Phi, Trung Đông và Đông Nam Á, mang theo hệ sinh thái giá rẻ tạo ra sức ép cạnh tranh cực lớn.

Ngay tại khu vực Đông Nam Á, Thái Lan nổi lên như một hình mẫu tiêu biểu về nghệ thuật thiết kế chính sách hỗ trợ xe điện thực dụng. Với chương trình EV 3.5 áp dụng cho giai đoạn 2024 đến 2027, người tiêu dùng mua ô tô điện tại xứ sở chùa vàng được giảm giá trực tiếp từ 2.200 đến 4.700 USD. Không chỉ ô tô, xe máy điện sản xuất nội địa cũng được nhận khoản tiền hỗ trợ hơn 300 USD. Sự khôn khéo của chính phủ Thái Lan nằm ở chỗ họ gắn chặt ưu đãi tiêu dùng với yêu cầu phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Các hãng xe quốc tế muốn hưởng trợ cấp buộc phải cam kết đạt tỷ lệ lắp ráp trong nước tương ứng với số lượng xe nhập khẩu. Chiến lược "một mũi tên trúng hai đích" này vừa kích thích người dân mua sắm, vừa biến Thái Lan thành trung tâm sản xuất xe điện hàng đầu khu vực.

Lối đi riêng của Việt Nam: Thuế phí là đòn bẩy, doanh nghiệp là lực kéo

Giữa vòng xoáy của những gói trợ cấp hàng tỷ USD trên toàn cầu, Việt Nam đang từng bước định hình một khung chính sách hoàn toàn khác biệt, phù hợp với sức chịu đựng của nền kinh tế. Nhận thức rõ việc tung tiền mặt hỗ trợ trực tiếp là một gánh nặng quá lớn đối với ngân sách, các nhà hoạch định chính sách Việt Nam đã lựa chọn cách tiếp cận thông qua các công cụ thuế và lệ phí. Dù không nhận được tiền mặt trao tay, nhưng tác động thực tế của những công cụ này đối với quyết định của người tiêu dùng lại cực kỳ rõ nét.

Chính sách mang tính bước ngoặt hiện nay chính là việc miễn 100% lệ phí trước bạ đối với ô tô điện chạy pin, được Chính phủ gia hạn đến hết ngày 28 tháng 2 năm 2027. Đối với một chiếc xe ô tô trị giá khoảng một tỷ đồng, việc miễn lệ phí trước bạ đồng nghĩa với việc người mua đã tiết kiệm được ngay từ 100 đến 120 triệu đồng chi phí lăn bánh. Bên cạnh đó, việc áp dụng mức thuế tiêu thụ đặc biệt rất thấp cho xe điện cũng là một lớp áo giáp bảo vệ, giúp hạ giá thành sản phẩm, tạo ra mặt bằng giá cạnh tranh sòng phẳng với các dòng xe động cơ đốt trong. Ở cấp độ địa phương, Thủ đô Hà Nội cũng đang tiên phong đề xuất hỗ trợ tài chính tối đa năm triệu đồng cho người dân chuyển từ xe máy xăng sang xe điện. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, các giải pháp ưu tiên lưu thông và bãi đỗ xe cho phương tiện xanh cũng đang được đưa ra bàn thảo sôi nổi.

Tuy nhiên, một bức tranh chuyển đổi giao thông xanh sẽ không thể hoàn chỉnh nếu chỉ có sự nỗ lực từ phía nhà nước. Tại Việt Nam, sự tham gia quyết liệt của các doanh nghiệp nội địa, điển hình là VinFast, đang đóng vai trò như một lực kéo chủ đạo. Hãng xe này liên tục tung ra các chương trình kích cầu mạnh tay như hỗ trợ chi phí ban đầu, bù đắp lãi suất vay ngân hàng, giảm giá trực tiếp và miễn phí sạc pin. Đặc biệt, việc doanh nghiệp dốc sức đầu tư phủ kín mạng lưới trạm sạc điện trên toàn quốc đã giải quyết triệt để rào cản tâm lý lớn nhất của người tiêu dùng.

Nhận định về sự phối hợp này, chuyên gia kinh tế giao thông Nguyễn Văn Thanh cho biết: "Chính sách của Nhà nước tạo ra hành lang pháp lý và lợi thế cạnh tranh về giá, nhưng chính sự bạo chi của doanh nghiệp vào hạ tầng trạm sạc và các gói vay tài chính mới là cú hích quyết định giúp xe điện đến tay người tiêu dùng. Sự cộng hưởng này đang phát huy hiệu quả rất tốt tại thị trường Việt Nam".

Thực tế thị trường đã chứng minh, doanh số tiêu thụ xe điện tại Việt Nam liên tục tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm gần đây. Để kiến tạo một thị trường bền vững và không bị tụt hậu trong cuộc đua toàn cầu, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện một hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Lộ trình này cần kéo dài đủ lâu để củng cố niềm tin vững chắc cho cả nhà đầu tư lẫn người tiêu dùng, qua đó đưa giấc mơ về một nền giao thông không khói thải sớm trở thành hiện thực.