Tròn 1 năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp: Thước đo của cải cách là chất lượng phục vụ người dân

Ngày 1/7/2025 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được vận hành trên phạm vi cả nước. Sau một năm triển khai, những con số về đầu mối được tinh gọn, đơn vị hành chính được sắp xếp hay nhiệm vụ được phân cấp đã phần nào phản ánh quy mô, hiệu quả của cuộc cải cách. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn từ những con số ấy sẽ chưa đủ để đánh giá đầy đủ ý nghĩa của một chủ trương lớn.

Tại cuộc làm việc ngày 2/6/2026 với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, việc đánh giá kết quả không thể chỉ dừng ở việc giảm được bao nhiêu đầu mối, sắp xếp được bao nhiêu tổ chức hay phân cấp được bao nhiêu nhiệm vụ mà phải đánh giá bằng chất lượng vận hành của mô hình mới. Đây không chỉ là yêu cầu đối với công tác sơ kết, mà còn là cách tiếp cận để nhìn nhận đúng giá trị của cuộc cải cách đang diễn ra.

Đặt trong yêu cầu ấy, một năm qua không đơn thuần là khoảng thời gian để kiểm đếm kết quả sắp xếp tổ chức bộ máy, mà là giai đoạn đầu tiên để kiểm chứng năng lực vận hành của mô hình mới trong thực tiễn. Mỗi thủ tục hành chính được giải quyết thuận lợi hơn, mỗi phản ánh của người dân được xử lý nhanh hơn, mỗi quyết định được ban hành sát thực tiễn hơn... đều là những chỉ dấu cụ thể phản ánh chất lượng của cải cách.

Từ thay đổi tổ chức đến thay đổi phương thức quản trị

Trong nhiều năm, mô hình chính quyền địa phương ba cấp đã góp phần bảo đảm sự ổn định trong quản lý nhà nước. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu phát triển mới, những hạn chế về tầng nấc trung gian, sự chồng chéo trong phân cấp, phân quyền và thời gian xử lý công việc cũng từng bước bộc lộ. Chính vì vậy, việc tổ chức lại mô hình chính quyền địa phương không chỉ xuất phát từ yêu cầu tinh gọn bộ máy mà còn nhằm tạo ra một phương thức quản trị phù hợp hơn với bối cảnh mới.

Điểm đáng chú ý của mô hình chính quyền địa phương hai cấp không nằm ở việc bỏ đi một cấp hành chính. Nếu chỉ nhìn nhận theo góc độ đó, cuộc cải cách sẽ dễ bị hiểu như một sự thay đổi về cơ cấu tổ chức. Thực chất, điều cốt lõi là sự thay đổi trong cách thức phân bổ quyền hạn, xác định trách nhiệm và tổ chức thực thi công vụ.

Khi không còn cấp huyện làm tầng nấc trung gian, nhiều nhiệm vụ được phân cấp trực tiếp về cấp xã. Điều đó đồng nghĩa với việc khoảng cách giữa chính quyền và người dân được rút ngắn, nhưng đồng thời trách nhiệm của chính quyền cơ sở cũng lớn hơn trước rất nhiều.

Nếu trước đây, không ít công việc phải qua nhiều bước xin ý kiến hoặc chuyển cấp xử lý thì nay, nhiều nội dung phát sinh từ thực tiễn phải được giải quyết ngay tại cơ sở. Chính quyền cấp xã không còn chỉ thực hiện vai trò tiếp nhận và chuyển hồ sơ mà từng bước trở thành cấp trực tiếp giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến đời sống dân sinh.

Trao đổi với phóng viên VTV Times, Nhà báo Phạm Quốc Toàn, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, đó là sự thay đổi mang tính bản chất. Theo ông Toàn, cải cách không chỉ làm thay đổi sơ đồ tổ chức mà còn làm thay đổi vị trí, vai trò của chính quyền cơ sở trong toàn bộ hệ thống quản trị địa phương. Khi thẩm quyền được giao rõ hơn, trách nhiệm cũng được xác lập cụ thể hơn; cùng với quyền quyết định là trách nhiệm giải trình trước người dân về kết quả thực thi công vụ.

Và thực tiễn tại nhiều địa phương sau một năm vận hành cũng cho thấy những chuyển biến bước đầu theo hướng tích cực.

Tại xã Nà Hang (Tuyên Quang), Trung tâm Phục vụ hành chính công sau khi được thành lập đã trở thành đầu mối tiếp nhận và giải quyết phần lớn thủ tục hành chính cho người dân trên địa bàn. Nhiều thủ tục chứng thực, xác nhận được giải quyết ngay trong ngày; tỷ lệ tiếp nhận hồ sơ trực tuyến tăng lên; việc xử lý công việc từng bước đi vào nền nếp. Những kết quả này không chỉ phản ánh sự ổn định của bộ máy sau sắp xếp mà còn cho thấy năng lực tổ chức thực thi ở cấp cơ sở đang từng bước được nâng lên.

Hay ở xã Chợ Đồn (Thái Nguyên), sau một năm vận hành mô hình mới, tỷ lệ hồ sơ được giải quyết đúng và trước hạn đạt mức rất cao; phần lớn thủ tục hành chính được tiếp nhận qua môi trường điện tử. Cùng với việc đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, địa phương đang từng bước hình thành nền tảng quản trị dựa trên dữ liệu, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp khi thực hiện các giao dịch hành chính.

Điều đáng ghi nhận là những chuyển biến này không đến từ việc tăng thêm nguồn lực hay mở rộng bộ máy, mà từ việc tổ chức lại phương thức vận hành. Khi quy trình được thiết kế hợp lý hơn, trách nhiệm được xác định rõ hơn và quyền hạn được phân cấp phù hợp hơn, hiệu quả phục vụ cũng có điều kiện được nâng lên.

Từ những thực tế đó, có thể thấy thành công bước đầu của mô hình chính quyền địa phương hai cấp không nằm ở việc giảm bao nhiêu đầu mối, mà ở việc bộ máy sau sắp xếp có hoạt động hiệu quả hơn hay không. Đây cũng chính là điểm khác biệt giữa một cuộc cải cách về tổ chức với một cuộc cải cách về quản trị.

Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Thời báo VTV, nhà báo Phạm Quốc Toàn đưa ra một nhận định rất xác đáng khi ông cho rằng, xét đến cùng, người dân không đánh giá cải cách qua sơ đồ tổ chức của bộ máy hành chính. Điều họ cảm nhận là thời gian giải quyết công việc có được rút ngắn hay không, thủ tục có thuận lợi hơn hay không, chính quyền có chủ động hơn trong tháo gỡ khó khăn hay không. Khi những thay đổi ấy xuất hiện trong đời sống hằng ngày, cải cách mới thật sự tạo ra giá trị.

Cấp xã mạnh hơn, trách nhiệm cũng nặng hơn

Một năm vận hành mô hình mới cũng cho thấy một thực tế không thể né tránh khi tinh gọn bộ máy mới là điều kiện ban đầu, còn nâng cao năng lực quản trị mới là yêu cầu quyết định. Khi cấp huyện không còn là tầng trung gian, cấp xã được đặt vào vị trí trực tiếp hơn trong xử lý công việc của người dân. Thẩm quyền được đưa xuống gần dân hơn nhưng đi cùng với đó là khối lượng việc lớn hơn, yêu cầu chuyên môn cao hơn và áp lực trách nhiệm rõ hơn.

"Nếu coi việc không tổ chức cấp huyện là thay đổi về hình thức tổ chức thì việc trao thêm thẩm quyền cho cấp xã mới là thay đổi về bản chất quản trị. Cấp xã không thể vận hành bằng tư duy cũ, cách làm cũ, trong khi nhiệm vụ đã thay đổi. Một cán bộ cơ sở hôm nay không chỉ cần nắm quy trình tiếp nhận hồ sơ, mà còn phải hiểu pháp luật chuyên ngành, sử dụng thành thạo nền tảng số, biết phối hợp liên thông và đủ năng lực xử lý tình huống ngay từ địa bàn." – Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn Trương Quốc Tuân đưa quan điểm trong một buổi làm việc với PV Thời báo VTV.

Ông Tuân cho rằng, ở một số nơi, cán bộ cấp xã phải đảm nhiệm thêm nhiều lĩnh vực vốn trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện. Có nơi còn thiếu cán bộ chuyên sâu; có nơi trình độ đội ngũ chưa đồng đều; có nơi hạ tầng số, phần mềm, dữ liệu chưa vận hành thật sự thông suốt. Khi nhiệm vụ được phân cấp nhưng nguồn lực, công cụ và năng lực thực thi chưa theo kịp, áp lực sẽ dồn xuống cơ sở.

Theo đại diện của UBND xã Chợ Đồn, sau khi mô hình mới được thiết lập, điều quan trọng hơn là phải làm cho bộ máy ấy vận hành tốt trong thực tế. Muốn vậy, phân cấp phải đi cùng phân bổ nguồn lực; giao quyền phải đi cùng kiểm soát trách nhiệm; tinh gọn phải đi cùng nâng cao chất lượng cán bộ.

Tại Phú Thọ có thể thấy yêu cầu này rất rõ. Sau sắp xếp, toàn tỉnh còn 148 xã, phường, giảm mạnh số đơn vị hành chính cấp xã so với trước đây. Bộ máy cấp ủy, chính quyền cơ bản vận hành ổn định, nhưng tỉnh cũng xác định năm 2026 là năm nâng cao chất lượng cán bộ cơ sở. Cách đặt vấn đề này cho thấy nhận thức đúng, đó là sau sắp xếp tổ chức, nhiệm vụ trọng tâm phải chuyển sang chuẩn hóa đội ngũ, bố trí đúng người, đúng việc, đào tạo chuyên sâu và nâng cao trách nhiệm thực thi công vụ.

Đây cũng là yêu cầu chung đối với các địa phương trong giai đoạn tới. Cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp không thể chỉ mạnh trên danh nghĩa. Muốn đủ sức đảm đương vai trò mới, cấp xã phải được bảo đảm về con người, dữ liệu, hạ tầng công nghệ, cơ chế phối hợp và điều kiện làm việc. Nếu thiếu những yếu tố này, việc phân cấp mạnh có thể làm tăng áp lực, nhưng chưa chắc tạo ra hiệu quả tương ứng.

Cùng với con người, dữ liệu đang trở thành nền tảng mới của quản trị công. Những nhiệm vụ như xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, số hóa hồ sơ, liên thông dịch vụ công, kết nối dữ liệu dân cư, thuế, công chứng không còn là việc kỹ thuật thuần túy. Đó là điều kiện để bộ máy vận hành minh bạch hơn, giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy, giảm việc người dân phải cung cấp lại nhiều lần những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Tuy nhiên, có dịp về làm việc tại một số địa phương, phóng viên nhận thấy việc chuyển đổi số ở cấp cơ sở cũng không thể nhìn bằng khẩu hiệu. Ở nhiều địa bàn, người dân chưa quen sử dụng dịch vụ công trực tuyến, chưa có tài khoản ngân hàng, chưa thành thạo thanh toán điện tử. Bên cạnh đó, cán bộ cũng cần thời gian để thích ứng với phần mềm, quy trình và dữ liệu mới. Vì vậy, nói như nhà báo Phạm Quốc Toàn: "Chuyển đổi số chỉ thật sự có ý nghĩa khi phục vụ được người dân, chứ không phải khi tạo thêm một tầng thủ tục trên môi trường điện tử…".

Một năm qua cho thấy mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã vận hành nhưng chất lượng, hiệu quả vẫn còn cần tiếp tục được nâng lên. Điều này đòi hỏi sự chỉ đạo đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, nhất là trong hoàn thiện thể chế, rà soát thẩm quyền, chuẩn hóa quy trình, tháo gỡ vướng mắc cho cơ sở. Những gì đang vướng ở xã, phường phải được lắng nghe như tín hiệu thực tiễn để điều chỉnh chính sách, chứ không nên chỉ coi là khó khăn cục bộ của từng địa phương.

Thành công của mô hình mới, vì vậy, sẽ phụ thuộc rất lớn vào khả năng chuyển từ "sắp xếp xong bộ máy" sang "vận hành tốt bộ máy" như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Đây là chuyển đổi không dễ nhưng là bước đi bắt buộc. Một bộ máy ít đầu mối hơn chưa đủ nếu người dân vẫn phải chờ đợi lâu hơn. Một chính quyền gần dân hơn chưa đủ nếu cán bộ không đủ năng lực xử lý việc của dân. Một quy trình được số hóa chưa đủ nếu dữ liệu không liên thông và người dân vẫn phải đi lại nhiều lần.

Một năm là quãng thời gian chưa dài trong một cuộc cải cách lớn nhưng đủ để thực tiễn bước đầu trả lời những băn khoăn ban đầu và đặt ra những yêu cầu mới cho chặng đường phía trước. Điều còn lại không phải là tiếp tục nói về ý nghĩa của mô hình, mà là tiếp tục nâng chất lượng vận hành của mô hình ấy. Bởi cuối cùng, giá trị của mọi cuộc cải cách không được đo bằng số đầu mối đã giảm, mà bằng sự hài lòng của người dân đối với bộ máy sau cải cách.