Trung Đông vẫn chưa thoát khỏi “lời nguyền vàng đen”?

Trong bối cảnh căng thẳng quân sự giữa Iran với liên minh Mỹ - Israel chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, đã làm dấy lên lo ngại về khả năng gián đoạn nguồn cung qua eo biển Hormuz, câu chuyện về dầu mỏ và chiến tranh lại một lần nữa trở thành vấn đề nóng của an ninh năng lượng toàn cầu.

Lịch sử xung đột gắn với dầu mỏ

Dầu mỏ được phát hiện thương mại lần đầu tiên vào năm 1859 tại Pennsylvania (Mỹ) khi doanh nhân Edwin Drake khoan thành công giếng dầu đầu tiên. Phát hiện này ban đầu nhằm cung cấp nhiên liệu cho đèn dầu, thay thế dầu cá voi đang ngày càng khan hiếm. Sự ra đời của động cơ đốt trong vào cuối thế kỷ XIX đã nhanh chóng biến dầu mỏ trở thành nguồn năng lượng chiến lược của nền kinh tế công nghiệp.

Ngày nay, dầu mỏ vẫn cung cấp khoảng 1/3 tổng nhu cầu năng lượng toàn cầu và là nhiên liệu chủ yếu cho các phương tiện vận tải ô tô, tàu biển, máy bay... Không chỉ vậy, dầu còn là nguyên liệu quan trọng của ngành công nghiệp hóa dầu và nhựa. Chính tầm quan trọng đó đã khiến dầu mỏ trở thành một yếu tố quyết định trong các chiến lược quân sự và chính trị quốc tế. Một trong những bước ngoặt lịch sử diễn ra năm 1912 khi Bộ trưởng Hải quân Anh khi đó là Winston Churchill quyết định chuyển hạm đội Hoàng gia từ sử dụng than sang dầu mỏ. Quyết định này khiến Anh phải phụ thuộc vào nguồn dầu từ Ba Tư (Iran ngày nay), đồng thời đánh dấu sự gắn kết sâu sắc giữa an ninh năng lượng và chính trị quốc tế.

Từ thời điểm đó, dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu mà còn trở thành tài sản chiến lược. Các cường quốc tìm cách kiểm soát các khu vực giàu dầu mỏ, đặc biệt tại Trung Đông - nơi được xem là trung tâm của nguồn cung năng lượng thế giới. Thế nhưng, lịch sử cũng cho thấy, dầu mỏ có thể vừa là nguồn thịnh vượng vừa là "lời nguyền tài nguyên". Một số quốc gia như Saudi Arabia đã trở nên giàu có nhờ trữ lượng dầu khổng lồ, trong khi nhiều nước khác như Venezuela, Nigeria hay Iraq lại phải đối mặt với bất ổn chính trị, tham nhũng và xung đột liên quan đến nguồn tài nguyên này.

Từ chiến tranh Vùng Vịnh đến khủng hoảng Iran

Trung Đông từ lâu đã là khu vực gắn liền với các cuộc xung đột liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến dầu mỏ. Một trong những ví dụ điển hình là Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1990-1991 khi Iraq xâm lược Kuwait - quốc gia sở hữu trữ lượng dầu lớn và vị trí chiến lược trong Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC). Cuộc chiến này nhằm kiểm soát lãnh thổ và liên quan đến nguồn thu từ dầu mỏ và quyền kiểm soát thị trường năng lượng. Trong những thập niên sau đó, Trung Đông liên tục chứng kiến các cuộc khủng hoảng chính trị, quân sự có liên quan đến dầu mỏ và các tuyến vận chuyển năng lượng. Các cơ sở dầu khí tại Saudi Arabia, Iraq hay Iran nhiều lần trở thành mục tiêu tấn công trong các cuộc xung đột khu vực.

Đáng chú ý, cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 khi các nước Arab cắt giảm nguồn cung để phản đối phương Tây đã khiến giá dầu tăng từ khoảng 3 USD lên 12 USD/thùng chỉ trong vòng vài tháng. Sự kiện này gây ra suy thoái kinh tế tại nhiều quốc gia công nghiệp và cho thấy mức độ phụ thuộc của thế giới vào nguồn năng lượng này.

Hiện nay, căng thẳng giữa Iran với liên minh Mỹ - Israel đang khiến thị trường năng lượng toàn cầu lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu. Iran là một trong những quốc gia có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới và đóng vai trò quan trọng trong thị trường năng lượng khu vực.

Các chuyên gia cho rằng, bất kỳ xung đột nào tại Iran hoặc khu vực lân cận đều có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với thị trường dầu mỏ. Trong lịch sử, mỗi khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang, giá dầu thường tăng mạnh do lo ngại nguồn cung bị gián đoạn.

Gián đoạn tại "nút thắt" của năng lượng toàn cầu

Một trong những yếu tố khiến xung đột Trung Đông có tác động lớn tới thị trường năng lượng toàn cầu là vị trí chiến lược của eo biển Hormuz. Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, rộng khoảng 55km, là tuyến đường duy nhất kết nối Vịnh Ba Tư với các đại dương. Đây là khu vực vận chuyển dầu mỏ nhộn nhịp bậc nhất thế giới, đóng vai trò then chốt đối với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Theo các số liệu quốc tế, mỗi ngày có khoảng 13-20 triệu thùng dầu thô cùng lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) được vận chuyển qua eo biển này, tương đương khoảng 20-30% tổng lượng dầu giao dịch trên thế giới. Phần lớn nguồn dầu này đến từ các quốc gia sản xuất lớn trong khu vực như Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Iran. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại eo biển Hormuz đều có thể gây tác động dây chuyền đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Tình hình căng thẳng gia tăng sau khi Mỹ và Israel tiến hành cuộc tấn công phối hợp nhằm vào Iran từ ngày 28/2/2026. Đáp lại, Tehran đã tiến hành các cuộc tấn công vào căn cứ quân sự của Mỹ tại nhiều quốc gia trong khu vực, đồng thời tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz và cảnh báo sẽ tấn công các tàu thuyền đi qua khu vực này.

Sự gián đoạn tại tuyến hàng hải trọng yếu này ngay lập tức tác động mạnh tới thị trường năng lượng thế giới. Giá dầu Brent - chuẩn tham chiếu toàn cầu - đã tăng lên khoảng 79 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026, cao hơn khoảng 8% so với tuần trước đó. Trong khi đó, giá dầu West Texas Intermediate (WTI) của Mỹ cũng tăng khoảng 6%, lên khoảng 71 USD/thùng.

Giá khí tự nhiên tại châu Âu và châu Á, vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn LNG nhập khẩu từ Trung Đông, cũng tăng mạnh do lo ngại nguồn cung bị gián đoạn. Các chuyên gia nhận định, nếu việc phong tỏa eo biển Hormuz kéo dài, giá năng lượng có thể tiếp tục tăng cao, kéo theo nguy cơ lạm phát và suy giảm kinh tế tại nhiều quốc gia.

Eo biển Hormuz là điểm trung chuyển quan trọng đối với dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng. Nhiều quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Qatar - một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới - phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tuyến đường này để đưa năng lượng ra thị trường quốc tế. Ngoài ra, nhiều cảng xuất khẩu dầu lớn của khu vực như Ras Tanura của Saudi Arabia nằm trong Vịnh Ba Tư và phụ thuộc trực tiếp vào tuyến hàng hải Hormuz. Nếu eo biển bị phong tỏa hoàn toàn, riêng Ras Tanura có thể mất khả năng xuất khẩu khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày. Mặc dù một số quốc gia có thể chuyển hướng vận chuyển dầu sang các cảng khác như Yanbu trên Biển Đỏ, song năng lực hạ tầng và công suất lọc dầu tại các khu vực này khó có thể bù đắp toàn bộ lượng thiếu hụt trong thời gian ngắn.

Trước tình hình căng thẳng hiện nay tại eo biển Hormuz, nhiều quốc gia đã kêu gọi bảo đảm an toàn hàng hải tại khu vực. Mỹ tuyên bố sẵn sàng triển khai lực lượng hộ tống các tàu thương mại đi qua eo biển khi điều kiện cho phép.

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch dần sang năng lượng tái tạo, dầu mỏ vẫn giữ vai trò khó thay thế trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là giao thông vận tải và công nghiệp nặng. Dù xe điện và năng lượng sạch đang phát triển nhanh, các chuyên gia cho rằng dầu mỏ vẫn sẽ tiếp tục chi phối nền kinh tế toàn cầu trong nhiều thập niên tới.