Từ cánh đồng đến thị trường toàn cầu: Nông sản Việt tăng tốc chuyển đổi

Xuất khẩu nông sản duy trì đà tăng trưởng

Dù thị trường có nhiều biến động nhưng nhịp xuất khẩu nông sản của Việt Nam vẫn duy trì đà tăng. Kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản trong tháng 5 ước đạt 7 tỷ USD, tăng 4,2% so với tháng trước và tăng 13,5% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 5 tháng đã qua , tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thuỷ sản đạt gần 30,7 tỷ USD, tăng hơn 9% so với cùng kỳ năm trước.

Trong đó, giá trị xuất khẩu các mặt hàng nông sản đạt có mức tăng trưởng tốt bao gồm: Chăn nuôi tăng - mạnh nhất hơn 40%, xuất khẩu muối cũng tăng trưởng ấn tượng hơn 45%. Ngoài ra, ngành hàng thuỷ sản, lâm sản - cũng duy trì mức tăng khá. Một số ngành hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê, gạo, cao su lại có giá giảm trong tháng 5.

Xét theo thị trường, Trung Quốc với thị phần hơn 20%, Hoa Kỳ với thị phần hơn 18% và Nhật Bản với thị phần gần 7%. Đây là 3 thị trường xuất khẩu các mặt hàng nông, lâm, thuỷ sản chính lớn nhất của Việt Nam.

Nông sản Việt bước vào quá trình chuẩn hóa

Từ tháng 6 này Trung Quốc áp dụng lệnh 280, về truy xuất nguồn gốc. Nông sản sạch nhưng không chứng minh được quy trình sản xuất bằng dữ liệu, có thể đứng trước nguy cơ mất thị trường. Nông sản Việt vì vậy đang bước vào một cuộc đua mới - cuộc đua dữ liệu.

Trước áp lực từ thị trường, ngày càng nhiều nông dân đã thay đổi tư duy, thay đổi quy trình, ứng dụng công nghệ để truy xuất nguồn gốc. Tại vùng trồng thanh long ở Tây Ninh, 1 ha của ông Huỳnh Thanh Kiểm (xã Tân Thuận Bình, tỉnh Tây Ninh) cũng đang chuẩn bị cho mùa vụ mới với một tâm thế rất khác.

Thay đổi lớn nhất không nằm ở kỹ thuật trồng, mà ở tư duy sản xuất. Làm sạch thôi chưa đủ, phải chứng minh được mình làm sạch. Những trái thanh long được hợp tác xã bao tiêu đầu ra, nông dân buộc phải tuân thủ quy trình và minh bạch dữ liệu sản xuất từ nhật ký đồng ruộng, loại thuốc bảo vệ thực vật, lượng phân bón đến thời điểm thu hoạch… tất cả đều phải được kiểm soát.

Ông Nguyễn Trung Quý, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Hưng Thịnh Phát cho biết: "Các hộ nông dân liên kết với hợp tác xã đã quen với việc ghi chép nhật ký sản xuất, tuân thủ các quy định trong quá trình canh tác. Từ khâu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đến thu hoạch, sơ chế sản phẩm đều được thực hiện theo đúng yêu cầu, góp phần bảo đảm chất lượng và an toàn cho nông sản khi đưa ra thị trường".

Hiện việc số hóa dữ liệu sản xuất và minh bạch quy trình đang trở thành yêu cầu chung với nhiều ngành hàng nông sản. Cũng từ đây, mô hình liên kết chuỗi để truy xuất nguồn gốc đã hình thành.

TS. Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn cho biết: "Khi 100 đến 200 nông dân tham gia một hợp tác xã, doanh nghiệp chỉ cần liên kết và làm việc với hợp tác xã. Thông qua đó, doanh nghiệp có thể thống nhất các tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng vật tư đầu vào phù hợp và áp dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm".

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu liên tục nâng chuẩn thì áp lực đang đặt lên toàn chuỗi nông sản Việt Nam. Cuộc cạnh tranh giờ đây không chỉ còn là năng suất hay giá bán, mà là dữ liệu, sự minh bạch và khả năng chứng minh chất lượng sản phẩm. Đây cũng là tấm vé thông hành để nông sản Việt giữ thị trường, mở rộng xuất khẩu và đi xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Xuất khẩu thủy sản khó đạt mục tiêu 12 tỷ USD

Để đáp ứng được các yêu cầu ngày càng khắt khe của các nhà nhập khẩu lớn như Âu - Mỹ, Trung Quốc, các doanh nghiệp phải chủ động nâng cao chất lượng sản phẩm. Giá trị xuất khẩu hàng thủy sản tháng 5 năm 2026 ước đạt 1 tỷ USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu hàng thủy sản 5 tháng qua đạt 4,65 tỷ USD, tăng 10,6% so với cùng kỳ năm ngoái. 

Kế hoạch đề ra cho cả năm nay xuất khẩu 12 tỷ USD sẽ khó thể đạt được, nếu chúng ta chỉ xuất những sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng thấp, mà cần phải có sự chế biến sâu.

Theo VASEP, điểm sáng nằm ở sự chuyển dịch linh hoạt về thị trường, khi Trung Quốc trở thành "đầu kéo", đóng góp hơn 70% phần tăng thêm của toàn ngành. 4 tháng năm nay, xuất khẩu thuỷ sản qua thị trường này đã đạt gần 1 tỷ USD, tăng tới hơn 48%, so với cùng kỳ năm trước.

Tại các thị trường truyền thống, doanh nghiệp cũng đang tìm dư địa tăng trưởng từ chế biến sâu, ứng dụng khoa học - công nghệ và đa dạng nguồn nguyên liệu.

Ông Huỳnh Minh Tường, Phó Chủ tịch HĐQT Công ty Thủy sản Bà Rịa - Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh cho biết: "Doanh nghiệp đang chủ động đa dạng hóa nguồn nguyên liệu và tăng cường phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng. Đồng thời, ngành thủy sản cũng đẩy mạnh chuyển đổi mô hình nuôi, mở rộng nuôi biển và nuôi nước ngọt nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Bên cạnh đó, các đối tác từ Nhật Bản, Australia và Hoa Kỳ có xu hướng chuyển giao công nghệ đóng gói, chế biến sâu, góp phần giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm".

Từ phụ phẩm xương cá trong quá trình chế biến thuỷ sản, Công ty Tứ Hải tại TP Hồ Chí Minh đã phát triển thành sản phẩm ăn liền xuất khẩu sang Nhật Bản, giúp lợi nhuận tăng thêm khoảng 10%.

Ông Đào Quốc Tuấn, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Tứ Hải, TP Hồ Chí Minh cho hay:  "Việc tận dụng xương cá để chế biến và xuất khẩu đã mang lại nguồn thu khoảng 500 nghìn USD mỗi năm cho doanh nghiệp. Trước đây, xương cá chủ yếu được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, giá trị kinh tế không cao".

Tuy nhiên, đà tăng trưởng hiện nay vẫn chưa thật sự bền vững. Theo VASEP, tốc độ tăng có dấu hiệu chậm lại do chi phí logistics, cạnh tranh giá, rào cản kỹ thuật, chính sách thuế và các yêu cầu mới về chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường...

Bà Trần Thụy Quế Phương, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho rằng: "Điều mà các doanh nghiệp quan tâm nhất hiện nay là một môi trường kinh doanh linh hoạt hơn, cùng với các thủ tục hành chính được đơn giản hóa và chi phí tuân thủ được giảm bớt. Đây là những yếu tố quan trọng để tạo thêm động lực cho doanh nghiệp phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh".

Để hỗ trợ các doanh nghiệp tăng tốc trong những tháng tiếp theo, Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết, đã trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường phương án sửa đổi, bổ sung 2 thông tư liên quan đến hoạt động xuất khẩu, nhằm tạo môi trường kinh doanh ổn định hơn cho doanh nghiệp.