Từ dấu mốc Top 2% đến tâm huyết phát triển công cụ nghiên cứu khoa học "made in Vietnam"

Từ một trở ngại trong nghiên cứu đến ý tưởng phát triển phần mềm

Trong nghiên cứu khoa học, một câu hỏi tốt và nguồn dữ liệu phù hợp mới chỉ là điểm khởi đầu. Để biến dữ liệu thành bằng chứng có ý nghĩa, người nghiên cứu còn cần lựa chọn phương pháp, thực hiện các bước phân tích và kiểm tra độ tin cậy của kết quả. Quá trình này đòi hỏi kiến thức chuyên môn cùng những công cụ hỗ trợ phù hợp.

Với không ít người làm nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu sinh, giảng viên trẻ hoặc những người chưa có điều kiện tiếp cận đầy đủ hạ tầng nghiên cứu tại cơ sở đào tạo, chi phí phần mềm có thể trở thành rào cản đáng kể.

Trong quá trình nghiên cứu, giảng dạy và trao đổi với đồng nghiệp, TS. Nguyễn Phi Hùng nhận thấy có những người sở hữu ý tưởng và dữ liệu nhưng gặp khó khăn khi tiếp cận công cụ phân tích. Một số phần mềm thương mại có mức phí từ vài trăm đến khoảng một nghìn USD, thậm chí cao hơn, tùy sản phẩm và hình thức cấp phép.

Được ghi nhận trong danh sách Top 2% nhà khoa học có ảnh hưởng nhất thế giới hai năm liên tiếp 2025 và 2026 về lĩnh vực toán ứng dụng, TS. Nguyễn Phi Hùng nhiều năm công tác tại Trường đại học FPT và đồng thời cũng là một trong số ít học giả người Việt công tác tại trường quản lý (SOM), Viện Công Nghệ Châu Á-AIT, Thái Lan; hiện ông đang tiếp tục theo đuổi một hướng đi mang tính ứng dụng: phát triển các công cụ phân tích định lượng nhằm giảm rào cản về chi phí và kỹ thuật cho người làm nghiên cứu Việt Nam.

“Những điều ấy thôi thúc tôi bắt tay vào phát triển phần mềm. Tôi muốn góp phần tạo ra thêm một lựa chọn để người nghiên cứu có thể tiếp cận phương pháp thuận lợi hơn, kể cả khi họ chưa biết lập trình hoặc chưa có khả năng mua những công cụ đắt tiền”, ông chia sẻ.

Theo TS. Nguyễn Phi Hùng, các ngôn ngữ và môi trường lập trình như R, Python mở ra nhiều cơ hội tiếp cận phương pháp nghiên cứu với chi phí thấp. Tuy nhiên, việc khai thác hiệu quả vẫn đòi hỏi thời gian học lập trình, tìm hiểu thư viện và kiểm tra quá trình tính toán. Đây không phải lúc nào cũng là lựa chọn dễ dàng đối với những người đồng thời đảm nhiệm công việc giảng dạy và nhiều nhiệm vụ chuyên môn khác.

Bên cạnh đó, việc sử dụng phần mềm không có bản quyền do hạn chế tài chính cũng đặt ra những băn khoăn về tính hợp pháp, an toàn dữ liệu và độ tin cậy. Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là tìm một công cụ miễn phí, mà còn là tạo điều kiện để người nghiên cứu tiếp cận phương pháp phù hợp, sử dụng công cụ có trách nhiệm và hiểu rõ quá trình phân tích.

VIETRA - mở thêm lối tiếp cận cho người làm nghiên cứu

Từ thực tế đó, TS. Nguyễn Phi Hùng đã và đang từng bước phát triển VIETRA (Vietnam Research Analysis), hướng đến cung cấp thêm lựa chọn tiếp cận các phương pháp phân tích khác nhau. Hệ công cụ này hướng tới hỗ trợ nhiều nhu cầu, từ đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực, phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố đến hỗ trợ ra quyết định trong điều kiện thông tin chưa chắc chắn và khám phá các quy luật trong dữ liệu.

Theo ông, vấn đề không chỉ nằm ở việc có phần mềm để chạy dữ liệu, mà còn ở khả năng hiểu phương pháp, diễn giải kết quả và nhận biết giới hạn của từng mô hình. Một kết quả thống kê không tự động trở thành kết luận khoa học đáng tin cậy nếu người nghiên cứu chưa xem xét đầy đủ chất lượng dữ liệu, giả định và bối cảnh áp dụng. Vì vậy, công cụ cần đi kèm tài liệu hướng dẫn, dữ liệu thực hành và quá trình kiểm chứng, hoàn thiện liên tục.

Đặc biệt, với những người chưa có nền tảng lập trình, giao diện thuận tiện có thể giúp giảm bớt khó khăn khi thực hiện các bước phân tích. Tuy nhiên, sự thuận tiện cần đi cùng hướng dẫn phương pháp, dữ liệu thực hành và giải thích rõ cách đọc kết quả. Người dùng cần hiểu dữ liệu được xử lý ra sao, kết quả phản ánh điều gì và trong trường hợp nào không nên áp dụng phương pháp.

Bởi vậy, phần mềm vừa là công cụ thực hiện phép tính, vừa có thể hỗ trợ người nghiên cứu học hỏi và nâng cao năng lực phân tích độc lập. Việc phát triển và hoàn thiện các chức năng cũng cần gắn với kiểm chứng, tiếp nhận phản hồi và công khai những giới hạn còn tồn tại.

"Với VIETRA, tôi muốn người nghiên cứu Việt Nam có thêm cơ hội tiếp cận công cụ, hiểu phương pháp và chủ động kiểm tra kết quả, từng bước nâng cao năng lực làm chủ tri thức. Tôi mong những ý tưởng nghiên cứu tốt có điều kiện được triển khai, kể cả khi người đặt ra chúng còn hạn chế về kinh phí hoặc chưa biết lập trình", TS. Nguyễn Phi Hùng chia sẻ.

Để tri thức Việt tiếp tục vươn xa

Trong câu chuyện phát triển phần mềm, TS. Nguyễn Phi Hùng nhiều lần nhắc đến tinh thần tự cường. Theo ông, tự cường không có nghĩa là tách mình khỏi tri thức hay thành tựu quốc tế, mà là từng bước nâng cao khả năng làm chủ công việc nghiên cứu, hiểu nguyên lý phương pháp, nhận biết giới hạn của công cụ và có năng lực phát triển thêm khi xuất hiện những bài toán mới.

Ở góc độ đó, việc phát triển công cụ trong nước có thể mở rộng lựa chọn cho cộng đồng nghiên cứu. Tuy nhiên, để công cụ thực sự hữu ích, các chức năng cần được kiểm chứng nghiêm túc, tài liệu chuyên môn phải đủ rõ ràng và người dùng cần có cơ chế trao đổi, phản biện để cùng phát hiện, khắc phục những hạn chế.

"Tôi rất mong một ngày nào đó, cộng đồng có thêm những nhóm nghiên cứu bền vững, tài liệu dễ tiếp cận, không gian trao đổi chuyên môn cởi mở và những công cụ đã được kiểm chứng, do chính người Việt phát triển được đồng nghiệp sử dụng vì chúng đáng tin cậy và hữu ích. Để đạt được điều ấy, điều quan trọng trước tiên là làm thật tốt từng phần việc nhỏ, kiểm chứng nghiêm túc và sẵn sàng sửa khi còn thiếu sót", ông chia sẻ.

Top 2% là một dấu mốc mà ông trân trọng, nhưng không phải đích đến cuối cùng, với TS. Nguyễn Phi Hùng, việc đưa tri thức của người Việt lên bản đồ khoa học thế giới cũng bắt đầu từ những công việc cụ thể như vậy. Ông mong muốn các nghiên cứu về doanh nghiệp, phát triển, môi trường hay chuyển đổi công nghệ tại Việt Nam được thực hiện trên nền tảng lý thuyết và phương pháp vững chắc, từ đó vừa giúp hiểu sâu hơn thực tiễn trong nước, vừa đóng góp cho những cuộc thảo luận học thuật sâu rộng hơn.

Một nền khoa học phát triển không chỉ được đo bằng số lượng công trình được công bố hay những cái tên xuất hiện trên các bảng xếp hạng quốc tế, mà còn bằng khả năng tạo ra tri thức mới, nuôi dưỡng những thế hệ nghiên cứu độc lập và mở rộng cơ hội để nhiều người cùng tham gia vào hành trình khám phá. Khi những nỗ lực ấy được kết nối, tri thức Việt Nam có thể đi xa hơn trong việc giải quyết những vấn đề của chính mình, trở thành một phần của lời giải cho những thách thức chung của thế giới và vun đắp, mở ra hướng đi mới cho khoa học tương lai.