Từ "phòng thủ" sang phát triển: Hộ kinh doanh cần lực đẩy chính sách

Theo khảo sát hơn 1.000 hộ kinh doanh do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa công bố, chỉ 1,8% hộ dự định mở rộng hoạt động, hơn 60% muốn giữ nguyên quy mô và 33% buộc phải thu hẹp. Thực tế, nhiều hộ không nghĩ đến mở rộng phát triển, mà cố gắng duy trì kinh doanh như hiện tại. Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó trưởng ban Pháp chế VCCI, gọi đó là "tâm lý phòng thủ".

Gần một năm qua, theo VCCI, hơn 81% hộ kinh doanh cho biết doanh thu giảm; 3/4 số hộ được khảo sát đang vận hành trong tình trạng lợi nhuận giảm sâu. Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký VCCI, mức lợi nhuận như vậy chỉ đủ để tồn tại, rất khó tích lũy, càng khó chống chịu nếu xuất hiện thêm cú sốc mới. Với hộ kinh doanh, lợi nhuận không chỉ là dòng tiền trong sổ sách. Đó là tiền thuê mặt bằng, tiền học của con, bữa cơm gia đình, khoản thuốc men, khoản dự phòng vốn đã rất mỏng.. 

Điều đáng chú ý là nỗi lo lớn nhất của nhiều hộ hiện nay không chỉ là vắng khách hay giá đầu vào tăng. Khảo sát của VCCI cho thấy áp lực pháp lý là yếu tố khiến họ lo nhất, ở mức 73%, cao hơn cả nỗi lo về nguyên liệu đầu vào, ở mức 59%. Với nhiều tiểu thương, yêu cầu mới về hóa đơn, chứng từ, kê khai, thiết bị và kết nối số không đơn giản là một thao tác kỹ thuật. Đó là cả một quá trình thay đổi thói quen kinh doanh đã hình thành qua nhiều năm.

Hóa đơn điện tử là ví dụ rõ nhất. Hơn 36% hộ không biết hoặc chỉ mới nghe nói về quy định này; một phần ba thiếu thiết bị, thiếu hạ tầng Internet; nhiều người không biết xử lý lỗi kỹ thuật khi áp dụng. Cũng theo kết quả điều tra của VCCI, hơn 80% hộ kinh doanh vẫn ngại chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Chỉ 16% có ý định chuyển đổi trong hai năm tới, dù việc có pháp nhân sẽ thuận lợi hơn cho ký hợp đồng, vay vốn và mở rộng thị trường. Theo ông Phạm Ngọc Thạch, nhóm doanh thu từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng lại là nhóm có xu hướng không muốn lên doanh nghiệp

Lực đẩy lớn khi bỏ ngưỡng doanh thu 500 triệu

Trong bối cảnh ấy, quyết định của Quốc hội sáng 24/4 về việc bỏ ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng chịu thuế với hộ kinh doanh có ý nghĩa đáng chú ý. Với hơn 93% đại biểu tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế, trong đó không "chốt cứng" ngưỡng doanh thu phải nộp thuế thu nhập cá nhân và VAT với cá nhân, hộ kinh doanh ở mức 500 triệu đồng mỗi năm, mà giao Chính phủ quyền điều chỉnh. Các quy định này có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Theo báo cáo tiếp thu, giải trình, Chính phủ dự kiến nâng mức doanh thu không phải nộp thuế của hộ, cá nhân kinh doanh lên 1 tỷ đồng mỗi năm; ngưỡng miễn thuế với doanh nghiệp nhỏ cũng tương tự. Chính phủ cho rằng mức 1 tỷ đồng phù hợp thời điểm hiện nay, đã được cân nhắc tác động tới thu ngân sách và người nộp thuế. Đây cũng là mức quy định hộ, cá nhân kinh doanh phải sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối với cơ quan thuế, qua đó tạo sự đồng nhất trong thực thi.

Theo Bộ Tài chính, việc tăng gấp đôi mức miễn thuế dự kiến làm giảm thu ngân sách khoảng 7.000 tỷ đồng, trong đó giảm thu từ hộ kinh doanh khoảng 4.850 tỷ đồng và từ doanh nghiệp nhỏ khoảng 2.200 tỷ đồng. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, theo các chuyên gia, đây không chỉ là câu chuyện giảm thu trước mắt. Một ngưỡng chính sách hợp lý hơn có thể giúp hộ kinh doanh bớt áp lực, giảm tâm lý né tránh, tăng khả năng tuân thủ tự nguyện và từng bước đi vào khu vực chính thức.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở con số 500 triệu hay 1 tỷ đồng. Điều quan trọng hơn là thiết kế một môi trường tuân thủ dễ hiểu, dễ làm và vừa sức. Hộ kinh doanh không thể được nhìn như doanh nghiệp thu nhỏ để áp cùng một cách tiếp cận. Một quầy thịt ngoài chợ, một quán hủ tíu trong hẻm, một cửa hàng nhỏ bên đường có quy mô khiêm tốn nhưng lại nuôi sống cả gia đình. Với các hộ kinh doanh nhỏ, chính sách tốt không chỉ là quy định đúng, mà còn phải có hướng dẫn rõ, công cụ đơn giản, hỗ trợ kỹ thuật kịp thời và lộ trình đủ mềm để thích nghi.

Chuyển từ phòng thủ sang phát triển vì vậy phải bắt đầu từ niềm tin. Khi người kinh doanh nhỏ thấy rằng chính sách không chỉ quản lý mà còn đồng hành; không chỉ thu thuế mà còn mở đường cho tích lũy và lớn lên, họ mới có động lực bước ra khỏi tâm thế co mình. Ngưỡng thuế mới, nếu được triển khai cùng cải cách thủ tục, hỗ trợ chuyển đổi số và giảm chi phí tuân thủ, sẽ thành lực đẩy quan trọng cho hộ kinh doanh phát triển trong thời gian tới.