Tuyên Quang: Từ hạt cốm truyền thống đến trải nghiệm du lịch ở Thuận Hòa

Giữ hương cốm từ những mùa lúa

Khi những bông lúa nếp bắt đầu ngậm sữa, hạt còn non, mềm và căng mọng cũng là lúc người dân xã Thuận Hòa bước vào mùa làm cốm. Không đợi đến khi lúa chín vàng, người làm cốm phải lựa chọn đúng thời điểm thu hoạch để giữ được độ dẻo, vị ngọt dịu cùng hương thơm đặc trưng của hạt lúa non.

Nghề làm cốm đã gắn bó với đời sống người dân nơi đây qua nhiều thế hệ. Từ những bông lúa được lựa chọn kỹ lưỡng, người dân bó thành từng nắm nhỏ, đưa lên lò sấy, sau đó tuốt lấy hạt, giã và sàng sảy nhiều lần để loại bỏ lớp vỏ trấu. Qua từng công đoạn, những hạt cốm xanh non, mềm dẻo dần thành hình.

Thoạt nhìn, quy trình làm cốm không quá phức tạp, nhưng để có được mẻ cốm ngon lại đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều mùa vụ. Lúa sấy chưa tới sẽ ảnh hưởng đến chất lượng, trong khi quá lửa có thể làm mất màu sắc và hương vị tự nhiên. Công đoạn giã cũng phải điều chỉnh lực vừa đủ để tách vỏ mà không làm nát hạt.

Với những người gắn bó lâu năm, việc làm cốm không đơn thuần là thực hiện một quy trình chế biến nông sản, mà còn là sự am hiểu về đặc tính của từng hạt lúa, từng thời điểm thu hoạch và cách giữ lại hương vị tự nhiên của sản phẩm.

Nghệ nhân Lệnh Thị Thiện, thôn Bản Mịch, chia sẻ, muốn làm cốm ngon, trước hết phải chọn được lúa đúng thời điểm, khi hạt còn non, còn sữa. Các công đoạn sấy, giã và sàng sảy đều phải thực hiện cẩn thận, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.

“Nghề làm cốm đã gắn với người dân ở đây từ lâu. Với chúng tôi, làm cốm không chỉ để có thêm một sản phẩm, mà còn muốn giữ lại cách làm truyền thống để thế hệ sau biết đến và tiếp tục gìn giữ”, nghệ nhân Lệnh Thị Thiện bày tỏ.

Đằng sau những hạt cốm xanh non là công sức của người lao động cùng những kinh nghiệm được lưu truyền trong cộng đồng. Từ lựa chọn nguyên liệu đến chế biến, mỗi công đoạn đều góp phần tạo nên nét riêng của sản vật địa phương.

Hiện toàn xã Thuận Hòa có hơn 60 hộ làm cốm, sản lượng vụ này ước đạt trên 10 tấn, giá bán lẻ dao động từ 90.000 đến 100.000 đồng/kg. Những con số cho thấy nghề làm cốm không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ truyền thống mà còn tạo ra sản phẩm hàng hóa, góp phần vào hoạt động kinh tế của người dân.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu thị trường ngày càng đa dạng, việc duy trì nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Làm thế nào để nâng cao giá trị hạt cốm, mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, đồng thời gìn giữ được những nét văn hóa đặc trưng đang trở thành hướng đi được địa phương quan tâm.

Từ thực tế đó, Thuận Hòa đang từng bước đưa nghề làm cốm vào các hoạt động trải nghiệm, để sản phẩm không chỉ được biết đến qua hương vị mà còn qua câu chuyện về lao động, văn hóa và đời sống của người dân.

Khi nghề truyền thống trở thành sản phẩm du lịch

Nếu trước đây, du khách biết đến cốm chủ yếu qua những gói sản phẩm được chế biến sẵn, thì nay, khi đến Thuận Hòa, họ có cơ hội trực tiếp tham gia các công đoạn làm cốm cùng người dân.

Từ lựa chọn bông lúa, sấy, giã đến sàng sảy, những công việc vốn quen thuộc trong đời sống sản xuất được giới thiệu như một hoạt động trải nghiệm. Du khách không chỉ quan sát mà còn được tự tay thực hiện, tìm hiểu sự tỉ mỉ phía sau mỗi hạt cốm.

Trong một lần đến Thuận Hòa, anh Danl, du khách đến từ nước Anh, đã trực tiếp tham gia làm cốm. Với anh, điều thú vị không chỉ là lần đầu được thưởng thức một món ăn mới, mà còn là cơ hội tìm hiểu cách người dân tạo ra sản phẩm bằng những phương pháp truyền thống.

“Tôi cảm thấy đây là một trải nghiệm rất thú vị. Trước khi đến đây, tôi chưa từng được biết đến món cốm và cũng chưa hiểu một hạt cốm được tạo ra như thế nào. Khi trực tiếp tham gia, tôi thấy các công đoạn tưởng đơn giản nhưng thực tế cần rất nhiều sự khéo léo và kiên nhẫn”, anh Danl chia sẻ.

Điều khiến vị khách nước ngoài ấn tượng còn là hương vị của cốm khi vừa hoàn thành và cách người dân gìn giữ nghề truyền thống. Anh cho biết mong muốn có dịp trở lại Thuận Hòa.

Sau khi hoàn thành các công đoạn chế biến, du khách có thể mang theo sản phẩm do chính tay mình làm ra. Một hoạt động sản xuất quen thuộc vì thế trở thành trải nghiệm gắn với ký ức về vùng đất và con người địa phương.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là giá trị của hạt cốm không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng. Quá trình tạo ra sản phẩm, kinh nghiệm của người làm nghề và không gian văn hóa bản địa cũng trở thành những yếu tố có thể khai thác phục vụ du lịch.

Đây là hướng đi có ý nghĩa đối với những địa phương sở hữu sản vật truyền thống. Thay vì chỉ giới thiệu, bán sản phẩm, hoạt động trải nghiệm tạo thêm cơ hội để du khách hiểu về nguồn gốc, phương thức sản xuất và những giá trị văn hóa gắn với sản vật. Qua đó, nghề truyền thống có thêm điều kiện được quảng bá, trong khi người dân có cơ hội tham gia sâu hơn vào các hoạt động phục vụ du lịch.

Để mở rộng hướng đi này, xã Thuận Hòa đang từng bước kết nối với các đơn vị lữ hành, doanh nghiệp tổ chức tour nhằm đưa khách về địa phương. Việc gắn hoạt động làm cốm với tham quan, tìm hiểu văn hóa và cảnh quan được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành những trải nghiệm mang nét riêng của Thuận Hòa.

Từ ngày 10 đến 15/10, xã Thuận Hòa tổ chức Lễ hội cốm, tạo không gian giới thiệu sản phẩm, quảng bá nghề truyền thống và kết nối các hoạt động trải nghiệm du lịch. Đây cũng là dịp để người dân giới thiệu những giá trị văn hóa gắn với cây lúa và nghề làm cốm đến đông đảo du khách.

Bên cạnh hoạt động trải nghiệm chế biến cốm, chương trình lễ hội còn gắn với tham quan, thưởng ngoạn cảnh quan lòng hồ thủy điện Sông Miện 5A, thưởng thức các làn điệu Then, tiếng đàn tính do nghệ nhân địa phương biểu diễn, khám phá những điểm du lịch và nét ẩm thực đặc trưng của Thuận Hòa.

Sự kết hợp giữa nghề làm cốm, cảnh quan thiên nhiên và văn hóa truyền thống cho thấy nỗ lực của địa phương trong việc khai thác những giá trị sẵn có để phát triển du lịch. Thay vì giới thiệu từng sản phẩm, từng điểm đến riêng lẻ, các hoạt động được kết nối nhằm tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng hơn cho du khách.

Ông Triệu Quốc Đạt, Chủ tịch UBND xã Thuận Hòa, cho biết địa phương xác định việc phát triển sản phẩm cốm phải gắn với gìn giữ cách làm truyền thống, đồng thời từng bước nâng cao chất lượng, mẫu mã và đẩy mạnh quảng bá.

“Chúng tôi cũng đang kết nối với các nhà tour, các đơn vị đưa khách về xã để xây dựng hoạt động trải nghiệm, qua đó giúp du khách không chỉ thưởng thức mà còn trực tiếp tham gia làm cốm”, ông Triệu Quốc Đạt cho biết.

Theo Chủ tịch UBND xã Thuận Hòa, địa phương kỳ vọng thông qua những hoạt động này, cốm sẽ từng bước trở thành sản phẩm đặc trưng, gắn với hành trình khám phá của du khách, đồng thời tạo thêm giá trị cho sản phẩm và thu nhập cho người dân.

Từ góc độ phát triển kinh tế địa phương, việc gắn nghề làm cốm với du lịch trải nghiệm mở ra khả năng nâng cao giá trị sản vật theo hướng không chỉ dựa vào sản lượng và giá bán. Khi du khách được tham gia vào quá trình sản xuất, chính kỹ năng của người làm nghề, phương thức chế biến truyền thống và những nét sinh hoạt văn hóa cũng có thể trở thành một phần giá trị của hoạt động du lịch.

Dẫu vậy, từ những hoạt động trải nghiệm ban đầu đến việc hình thành sản phẩm du lịch có sức hấp dẫn lâu dài vẫn là một quá trình. Khả năng duy trì hoạt động, kết nối các đơn vị lữ hành, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo tồn những giá trị truyền thống sẽ là những yếu tố quan trọng đối với hướng phát triển này.

Với hơn 60 hộ đang duy trì nghề làm cốm, Thuận Hòa có cơ sở để tiếp tục phát huy giá trị sản vật gắn với đời sống cộng đồng. Lễ hội cốm và các hoạt động trải nghiệm là những bước đi trong quá trình đưa nghề truyền thống đến gần hơn với du khách, đồng thời tìm kiếm thêm cơ hội phát triển kinh tế cho người dân.

Giữ được hương vị đặc trưng của hạt cốm là gìn giữ một phần truyền thống. Nhưng để hạt cốm có thể đi xa hơn, điều cần thiết còn là tạo được giá trị mới trên nền tảng những gì người dân đã bền bỉ lưu giữ. Đó cũng là hướng đi mà Thuận Hòa đang từng bước lựa chọn, từ một sản vật gắn với mùa lúa đến sản phẩm có khả năng kết nối văn hóa, du lịch và sinh kế địa phương.