"Phạm Thận Duật trong dòng chảy lịch sử Việt Nam" - Góc nhìn toàn diện và mới mẻ về nhà tri thức yêu nước

Sáng 29/11, trong khuôn khổ của buổi lễ tưởng niệm danh nhân Phạm Thận Duật diễn ra tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật cũng đã tổ chức Lễ ra mắt cuốn sách Phạm Thận Duật trong dòng chảy lịch sử Việt Nam do GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang làm chủ biên.

Cuốn sách được coi là công trình đầu tiên tập hợp nghiên cứu trong suốt hơn 30 năm (1989 - 2022) của các nhà sử học trong nước và quốc tế về nhân vật lịch sử Phạm Thận Duật. Thông qua gần 600 trang sách, 20 bài viết của các tác giả trong nước thuộc nhiều thế hệ sử gia như Cố GS.NGND Phan Huy Lê, GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang, NSH Dương Trung Quốc... và 3 nghiên cứu quốc tế của PGS.TS Kathlene Baldanza (Pennsylvania State University), PGS.TS. Bradley Davis (Eastern Connecticut State University) và GS.Michel Ferlus đã góp phần phục dựng lại một chân dung tương đối toàn cảnh của một nhà tri thức yêu nước Việt Nam với nhiều đóng góp tiêu biểu mang tầm vóc thời đại.

Phạm Thận Duật (1825-1885) là người thôn Yên Mô Thượng, xã Yên Mạc, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Năm 1850, sau khi thi đỗ cử nhân, ông ra làm quan với chức Giáo thụ phủ Đoan Hùng rồi làm Tri châu Tuần Giáo. Dưới triều đại vua Tự Đức, Phạm Thận Duật đã lần lượt kinh qua nhiệm vụ trong các lĩnh vực đa dạng, từ chính trị, kinh tế, thủy lợi đến ngoại giao hay quốc phòng. Năm 1885, Pháp đánh chiếm kinh thành Huế. Là một nhân vật chủ chiến, ông cùng Tôn Thất Thuyết phò vua Hàm Nghi ra sơn phòng Quảng Trị. Nhận lệnh của vua Hàm Nghi, ông thảo chiếu Cần Vương kêu gọi các sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp. Lĩnh chức Khâm sai đại thần ra Bắc để chiêu tập nghĩa sĩ Cần vương, ông bị Pháp bắt đưa đi tù ở Côn Đảo. Ngày 29/11/1885, ông hy sinh trên đường đi đày từ Côn Đảo đến đảo Tahiti.

Trong 35 năm làm quan, vừa đảm trách công việc triều đình giao phó, ông vừa sáng tác và hoàn thành nhiều tác phẩm thuộc các thể loại thơ văn, nhật ký, tấu tập và địa chí có nhiều giá trị như Hưng Hóa ký lược, Quan Thành văn tập, Vãng sứ Thiên Tân nhật ký... Là nhà sử học tài năng, ông từng giữ chức Phó tổng tài Quốc sử quán Triều Nguyễn, được đích thân Vua Tự Đức giao trọng trách tổng duyệt bộ quốc sử Khâm định Việt Sử thông giám cương mục, bộ sử chính thức của triều đại nhà Nguyễn và phụ trách chỉnh sửa phần Dực Tông Anh hoàng đế thực lục chính biên trong bộ Đại Nam thực lục đệ tứ kỷ.

Từ năm 2000, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật đã tổ chức Giải thưởng mang tên danh nhân lịch sử này. Đây là giải thưởng đầu tiên của Việt Nam được trao trong lĩnh vực sử học, đồng thời cũng là giải thưởng chính thức và duy nhất của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam có phạm vi trên toàn quốc.

Theo chia sẻ của GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang, ở thời điểm năm 2010 khi Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam chọn tên danh nhân làm tên giải thưởng, nhận thức về danh nhân vẫn chỉ là Phạm Thận Duật là một chí sĩ yêu nước, có đóng góp cho phong trào Cần vương và là người trực tiếp tham gia soạn thảo Chiếu Cần vương cùng công cuộc chống Pháp lúc đó.

Tuy nhiên, sau nhiều năm nghiên cứu, các nhà sử học đã có những nhận thức rất mới, rất quan trọng về danh nhân Phạm Thận Duật, rằng đây là một nhà quản lý có tâm, liêm khiết và tài năng, có đóng góp trên nhiều phương diện, trong đó có quản lý hành chính, tổ chức phát triển nông nghiệp, thuỷ lợi, đóng góp cho ngoại giao. Ngoài ra, Phạm Thận Duật còn là một nhà bác học.

Điểm đặc biệt của cuốn sách chính là các nhà nghiên cứu không đánh giá nhân vật một cách đơn lẻ mà đặt trong bối cảnh của lịch sử Việt Nam.

"Cuốn sách tổng hợp lại những nhận thức rất mới không chỉ trong nước mà còn quốc tế về danh nhân Phạm Thận Duật một cách toàn diện hơn. Cuốn sách cũng có những nghiên cứu sâu theo những phương pháp tiếp cận hiện đại và đặt nhân vật Phạm Thận Duật trong bối cảnh lịch sử thời bấy giờ cũng như trong toàn bộ tiến trình lịch sử của Việt Nam", GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang khẳng định.

"Đây là một công trình giúp nâng cao nhận thức về một nhân vật lịch sử", nhà nghiên cứu nói tiếp, "Trước đây, không có bất kỳ dòng nào viết về danh nhân Phạm Thận Duật trong các bộ chính sử, nhưng sau khi có cuốn sách này, chúng ta đã có căn cứ để đưa vào những bộ chính sử, thậm chí là quốc sử, về nhân vật này với những đánh giá, nhận định mới nhất".

Về cơ bản, Phạm Thận Duật trong dòng chảy lịch sử Việt Nam có giá trị khai phóng và thậm chí gợi ý thêm các dư địa để nghiên cứu sâu thêm về một nhân vật lịch sử của thế kỷ XIX - một giai đoạn lịch sử cần được tiếp tục khám phá và tái nhận thức lịch sử.