VAR đang "tiến hóa" thế nào sau hơn 1 thập kỷ xuất hiện tại World Cup

Nếu FIFA World Cup 2018 đánh dấu lần đầu công nghệ VAR được áp dụng trên sân khấu lớn nhất của bóng đá thế giới, thì World Cup 2026™ có thể sẽ được nhớ đến như kỳ giải mà VAR bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới. 

Không chỉ hỗ trợ các tình huống việt vị hay xác định bóng đã qua vạch vôi hay chưa, hệ thống trọng tài video năm nay còn được trao quyền can thiệp sâu hơn vào nhiều quyết định trên sân. Chính sự mở rộng này đang tạo nên những cuộc tranh luận lớn nhất kể từ khi giải đấu khởi tranh. Bởi khi nào VAR, khi nào không VAR, hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố con người - tức là các trọng tài trực tiếp điều hành trận đấu.

FIFA đã đưa vào sử dụng hàng loạt công nghệ mới tại World Cup 2026™, gồm hệ thống bắt việt vị bán tự động thế hệ mới, cảm biến quán tính đặt bên trong quả bóng, camera hỗ trợ trọng tài và giao thức VAR mở rộng. Điểm thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở việc tổ VAR được phép xem xét lại nhiều tình huống xảy ra trước khi một bàn thắng được ghi hoặc trước những quyết định kỷ luật quan trọng. Điều này khiến phạm vi can thiệp của VAR lớn hơn đáng kể so với các kỳ World Cup trước.

Chính sự thay đổi đó đã tạo ra hàng loạt tình huống gây tranh luận. Ví dụ như trường hợp Croatia bị từ chối một bàn thắng sau khi cảm biến trong bóng phát hiện một pha chạm rất nhỏ trước đó. Luka Modric gọi đây là "sự lạm dụng công nghệ", cho rằng bóng đá đang bị phân tích đến từng chi tiết nhỏ nhất thay vì tôn trọng diễn biến tự nhiên của trận đấu. Một ví dụ khác là chiếc thẻ đỏ của tiền đạo Folarin Balogun (Mỹ), hay việc Breel Embolo bị truất quyền thi đấu trong trận Thụy Sĩ gặp Argentina sau khi VAR xác định hành vi giả vờ ngã. Đây đều là những quyết định làm dấy lên tranh cãi không chỉ giữa các đội bóng mà còn trong giới trọng tài quốc tế.

Tuy nhiên, FIFA cho rằng công nghệ không phải là nguyên nhân của các cuộc tranh luận. Trưởng ban trọng tài FIFA Pierluigi Collina khẳng định mục tiêu của VAR vẫn là giúp trọng tài đưa ra quyết định chính xác hơn, còn công nghệ chỉ cung cấp thêm dữ liệu chứ không thay thế con người. "Một pha phạm lỗi vẫn là phạm lỗi, dù nó xảy ra ở đâu trên sân", Reuters dẫn lời ông Collina khi bảo vệ việc mở rộng phạm vi xem xét của VAR. Ông cũng bác bỏ những cáo buộc cho rằng công nghệ đang được sử dụng để tác động đến kết quả các trận đấu.

Ở chiều ngược lại, nhiều chuyên gia luật bóng đá cho rằng vấn đề nằm ở cách con người diễn giải dữ liệu. Christina Unkel, cựu trọng tài FIFA và hiện là chuyên gia của ITV Sport, nhận định công nghệ ngày càng chính xác nhưng những quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào đánh giá chủ quan của tổ trọng tài. Theo bà, việc VAR được phép xem xét quá nhiều tình huống đã khiến hệ thống dần chuyển từ vai trò "sửa lỗi rõ ràng và hiển nhiên" sang "điều hành lại trận đấu", làm gia tăng cảm giác thiếu nhất quán đối với người hâm mộ. Reuters cũng lưu ý rằng chỉ khoảng 20% các quốc gia tham dự World Cup hiện vận hành VAR thường xuyên ở giải vô địch quốc gia, khiến kinh nghiệm sử dụng công nghệ giữa các tổ trọng tài chưa đồng đều.

Sức ép từ dư luận cũng khiến FIFA phải điều chỉnh cách vận hành ngay trong thời gian giải đấu diễn ra. Theo các nguồn tin quốc tế, FIFA đã quyết định bố trí các trọng tài VAR làm việc trực tiếp tại sân đối với những trận còn lại của giải, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào trung tâm điều hành từ xa như giai đoạn trước. Động thái này nhằm tăng tốc độ trao đổi giữa tổ VAR và trọng tài chính, đồng thời cải thiện tính minh bạch sau hàng loạt tranh cãi ở vòng knock-out.

Dù còn nhiều ý kiến trái chiều, World Cup 2026™ cho thấy bóng đá đang bước vào một giai đoạn mà công nghệ sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng. Câu hỏi lớn nhất lúc này không còn là "có nên sử dụng VAR hay không", mà là làm thế nào để cân bằng giữa độ chính xác của công nghệ và tính liên tục, cảm xúc vốn làm nên sức hấp dẫn của môn thể thao vua. Đó cũng sẽ là bài toán mà FIFA phải tiếp tục giải quyết sau khi World Cup 2026™ khép lại.