Việt Nam tìm động lực tăng trưởng từ tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu

Đón đầu làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và sự thay đổi trong tư duy đầu tư mạo hiểm để tìm kiếm động lực bứt phá

Hơn một thập kỷ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 - 2009, bản đồ kinh tế thế giới giai đoạn 2024 - 2026 đang chứng kiến một sự đảo chiều mạnh mẽ về tư duy quản trị vĩ mô. Suốt một thời gian dài, các chính phủ và ngân hàng trung ương ưu tiên sự ổn định, chấp nhận tăng trưởng thấp để đảm bảo hệ thống không đổ vỡ. Tuy nhiên, áp lực từ nợ công, chi phí y tế và một xã hội đang già hóa nhanh chóng đã buộc nhiều quốc gia phải thay đổi tâm thế. Họ bắt đầu nới lỏng các quy định, chấp nhận rủi ro cao hơn để tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới, vì nhận ra rằng sự an toàn quá mức có thể dẫn đến sự trì trệ và suy kiệt tài khóa trong tương lai. Sự thay đổi mang tính bước ngoặt này đã tạo ra một luồng sinh khí mới cho dòng vốn đầu tư quốc tế và các hoạt động giao thương xuyên biên giới, mà Việt Nam là một trong những quốc gia được kỳ vọng sẽ hưởng lợi lớn nhất.

Theo phân tích của TS Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh tại Đại học RMIT Việt Nam, việc các nền kinh tế lớn chuyển sang trạng thái "chấp nhận rủi ro" đã vô hình trung tạo ra một hành lang thuận lợi cho các quốc gia có độ mở kinh tế lớn. Khi các thị trường tiêu thụ khổng lồ như Mỹ, châu Âu hay Nhật Bản đẩy mạnh đầu tư và tiêu dùng để kích thích tăng trưởng, nhu cầu đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sẽ tăng vọt.

Đặc biệt, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu nhằm đa dạng hóa rủi ro khỏi các trung tâm sản xuất cũ vẫn đang tiếp diễn mạnh mẽ. Việt Nam hiện không còn chỉ được nhìn nhận như một công xưởng gia công giá rẻ mà đang dần khẳng định vị thế là một điểm đến chiến lược cho các ngành công nghệ cao, năng lượng sạch và các trung tâm nghiên cứu phát triển (R&D). "Dòng vốn FDI chảy vào Việt Nam trong giai đoạn này không chỉ mang theo nguồn tài chính mà còn mang theo những tiêu chuẩn sản xuất khắt khe và hiện đại hơn, tạo đà cho việc nâng cấp toàn diện hệ thống sản xuất trong nước", chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong nhận định.

Đứng từ góc độ điều hành doanh nghiệp trực tiếp tham gia vào chuỗi cung ứng, ông Trần Anh Đức, Giám đốc một doanh nghiệp cơ khí chính xác tại khu công nghiệp Bắc Thăng Long cho biết, tâm thế của đối tác nước ngoài đã thay đổi rõ rệt. Các đơn hàng từ năm 2025 đến nay thường đi kèm với những đề nghị hợp tác dài hạn và hỗ trợ chuyển giao công nghệ. Đối tác sẵn sàng cùng doanh nghiệp đầu tư vào các hệ thống tự động hóa và đáp ứng các chứng chỉ xanh của châu Âu để đảm bảo sự ổn định và bền vững cho chuỗi cung ứng của họ. "Tôi nghĩ đây là thời điểm doanh nghiệp nội địa phải thực sự "chỉnh đốn hàng ngũ", dám chấp nhận các khoản đầu tư rủi ro vào công nghệ để không bị bỏ lại phía sau. Sự đồng điệu giữa tư duy mạo hiểm của thế giới và nỗ lực bứt phá của doanh nghiệp trong nước chính là chìa khóa để Việt Nam nắm bắt thời cơ từ những "cơn gió thuận" toàn cầu", ông Đức nhấn mạnh.

Tuy nhiên, sự hưng phấn từ dòng vốn ngoại và xuất khẩu cũng mang đến những rủi ro hiện hữu. TS Chu Thanh Tuấn cảnh báo rằng, mức độ phụ thuộc lớn vào bên ngoài khiến nền kinh tế Việt Nam trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết trước các cú sốc tài chính quốc tế. Nếu các nền kinh tế lớn không kiểm soát tốt sự mạo hiểm và để xảy ra các bong bóng tài chính hay suy thoái đột ngột, Việt Nam sẽ là nơi gánh chịu hậu quả trực tiếp qua việc sụt giảm đơn hàng và dòng vốn bị rút lại. Bài học từ các đợt đứt gãy chuỗi cung ứng trong quá khứ vẫn còn nguyên tính thời sự. Do đó, thay vì chỉ thu hút FDI bằng mọi giá, Việt Nam cần một bộ lọc tinh tế hơn, ưu tiên các dự án có khả năng liên kết sâu với doanh nghiệp nội địa, tránh tình trạng tạo ra các "ốc đảo" sản xuất chỉ tận dụng ưu đãi thuế và nhân công rồi rời đi khi điều kiện không còn thuận lợi.

Xây dựng nền tảng nội lực vững chắc và hàng rào kỷ luật tài khóa nhằm hóa giải nguy cơ "chưa giàu đã già" trong kỷ nguyên số

Dù thế giới đang mở ra nhiều cơ hội bứt tốc, nhưng năng lực nội tại mới là yếu tố quyết định việc Việt Nam có thể đi xa và bền vững hay không. Theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, một trong những thách thức lớn nhất mang tính cấu trúc mà nền kinh tế đang phải đối mặt chính là tốc độ già hóa dân số nhanh chóng. Việt Nam đang bước vào giai đoạn này với một tốc độ thuộc hàng cao nhất thế giới, đặt ra bài toán hóc búa về việc cải thiện năng suất lao động để bù đắp cho sự thiếu hụt nguồn cung nhân lực trong tương lai. Nguy cơ "chưa giàu đã già" là có thật nếu chúng ta không thể tận dụng khoảng thời gian 10 - 15 năm tới để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào tài nguyên và lao động rẻ sang dựa vào tri thức và công nghệ.

Bình luận về vấn đề này, TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội (Hanoisme) cho rằng, cộng đồng doanh nghiệp trong nước đang đứng trước một cuộc sát hạch khốc liệt về khả năng tự làm mới mình. Theo ông Anh, phần lớn các doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện vẫn đang hoạt động ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị, chủ yếu là gia công và lắp ráp theo thiết kế sẵn có. Điều này dẫn đến biên lợi nhuận mỏng và khả năng chống chịu kém trước các biến động về chi phí đầu vào hay các quy định khắt khe về môi trường từ thị trường xuất khẩu. 

Bên cạnh đó, ông cũng nhấn mạnh rằng, rủi ro lớn nhất của doanh nghiệp Việt hiện nay không phải là đầu tư vào chuyển đổi số, mà chính là sự chậm trễ trong việc nâng cấp năng lực quản trị và trình độ công nghệ. Để tồn tại và phát triển, doanh nghiệp cần phải dũng cảm đầu tư vào các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, làm thương hiệu và dịch vụ hậu mãi.

Ngoài ra, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội cũng kiến nghị Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ thực chất và đặc thù hơn để giúp doanh nghiệp nội địa tăng cường sức mạnh liên kết. Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA) cần được hướng dẫn chi tiết đến từng ngành hàng để doanh nghiệp có thể thực sự hưởng lợi. Khi nội lực của doanh nghiệp trong nước mạnh lên, họ sẽ trở thành "vệ tinh" quan trọng cho các tập đoàn đa quốc gia, từ đó giữ lại được nhiều giá trị kinh tế hơn trong lãnh thổ Việt Nam. Đây cũng là cách tốt nhất để xây dựng một nền kinh tế tự chủ, có khả năng tự vệ trước những biến động khó lường của thị trường tài chính thế giới.

Trong khi đó, từ góc độ kinh tế vĩ mô, TS Chu Thanh Tuấn khẳng định, dù thế giới có xu hướng chấp nhận rủi ro, Việt Nam vẫn phải giữ vững kỷ luật tài khóa và sự an toàn của hệ thống ngân hàng. Chúng ta không có dư địa chính sách rộng lớn như các nền kinh tế phát triển để thực hiện các thử nghiệm nới lỏng cực đoan. Việc kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá và đảm bảo dòng vốn tín dụng chảy vào đúng các khu vực sản xuất thực là nhiệm vụ sống còn. Nguồn thu từ giai đoạn tăng trưởng thuận lợi này cần được ưu tiên đầu tư vào các hạ tầng chiến lược như giao thông, năng lượng tái tạo và đặc biệt là hệ thống giáo dục chất lượng cao. Đầu tư vào con người chính là "đê chắn sóng" vững chãi nhất giúp Việt Nam vượt qua cú sốc dân số và tiến tới vị thế của một quốc gia thu nhập cao.

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, giai đoạn 2024 - 2026 không chỉ là thời gian để chạy theo những con số tăng trưởng ngắn hạn, mà là thời điểm vàng để Việt Nam thực hiện một cuộc cải cách thực chất về cấu trúc nền kinh tế. Sự dũng cảm trong việc chấp nhận những rủi ro có tính toán để đổi mới sáng tạo phải song hành với một tầm nhìn dài hạn và sự kiên định trong việc bảo vệ các nền tảng vĩ mô. Như thông điệp xuyên suốt của các chuyên gia kinh tế, Việt Nam có cơ hội để đi nhanh hơn trên lộ trình phát triển, nhưng hành trình đó chỉ thực sự bền vững khi mỗi bước đi đều giúp gia cố thêm nền móng nội lực, biến những cơ hội nhất thời thành sức mạnh quốc gia lâu dài./.