Việt Nam và mô hình phát triển trạm sạc xe điện: Kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước

Làn sóng chuyển đổi sang phương tiện giao thông xanh đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam, song "điểm nghẽn" lớn nhất để thị trường bứt phá chính là hạ tầng trạm sạc. Để giải quyết bài toán không gian đô thị chật hẹp và thu hút nguồn vốn đầu tư, kinh nghiệm thực tiễn từ mạng lưới phân tán của Trung Quốc, quy hoạch thông minh của Hàn Quốc hay chính sách xã hội hóa của Ấn Độ đang mang lại những bài học đắt giá.

"Nút thắt" hạ tầng và cú hích từ chính sách

Thực tế hiện nay, phần lớn hạ tầng trạm sạc tại Việt Nam vẫn mang tính khép kín, phục vụ cho hệ sinh thái của từng hãng xe riêng biệt, tạo ra rào cản kết nối và để lại khoảng trống cho các mô hình trạm sạc độc lập đa thương hiệu. Tại các đô thị lớn, việc tìm kiếm không gian sạc tiện lợi, an toàn đang là một thách thức. Phân tích về thực trạng này, ông Bùi Văn Hữu, Chủ tịch HĐQT Công ty CP TMT Motors, nhận định: "Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là hai thị trường xe điện phát triển lớn nhất cả nước, nhưng hiện đang rất thiếu trạm sạc. Qua khảo sát chúng tôi thấy, tại các hầm chung cư không có không gian được quy hoạch trạm sạc cho xe điện, tại nhà dân hầu như không đủ an toàn cho sạc xe điện".

Nhằm tháo gỡ khó khăn, Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 09/CT-TTg ngày 19/3/2026, mang đến lộ trình pháp lý cụ thể. Theo đó, Bộ Công Thương phải hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật trạm sạc trong quý III/2026 và các địa phương phải ban hành cơ chế khuyến khích đầu tư trước tháng 9/2026. Đứng ở góc độ cơ quan kiến tạo chính sách, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhấn mạnh tầm quan trọng của sự đồng bộ: "Theo quan điểm của Bộ Công Thương, xe điện không chỉ là một phương tiện giao thông mà là một ngành công nghiệp hoàn toàn mới. Vì vậy, cần có sự chuẩn bị đồng bộ từ hạ tầng, thể chế đến hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để ngành này có thể phát triển bền vững".

Bài học mạng lưới phân tán và chuẩn hóa trạm đổi pin từ Trung Quốc

Khi rào cản pháp lý được khơi thông, Việt Nam có thể vận dụng linh hoạt mô hình trạm sạc phân tán đang cực kỳ thành công tại Trung Quốc - quốc gia dẫn đầu thế giới với hơn 400 triệu xe máy điện. Thay vì dồn lực vào các trạm sạc quy mô hoành tráng, nước này phát triển hệ thống trạm siêu nhỏ (dưới 5m2, cung cấp từ 6 đến 20 cổng sạc) len lỏi vào từng ngóc ngách như tầng hầm chung cư, ki-ốt ven đường hay bãi đỗ xe công cộng. Hệ thống được quản lý thông minh qua ứng dụng di động để thanh toán và điều phối phụ tải theo thời gian thực nhằm tránh quá tải lưới điện. Đồng thời, để ngăn ngừa hỏa hoạn, các trạm sạc bắt buộc phải tích hợp cảm biến nhiệt, tự động ngắt dòng và cấm tuyệt đối sạc xe trong hành lang.

Song song với sạc dây, mô hình đổi pin siêu tốc (mất từ 1-2 phút) đang nở rộ tại quốc gia tỷ dân nhờ việc các hãng xe thống nhất sử dụng chuẩn pin 48V hoặc 60V. Tại Việt Nam, mô hình trạm đổi pin từng được doanh nghiệp tiên phong triển khai từ năm 2019 nhưng sớm thất bại do lượng khách ít và thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật chung. Hiện tại, khi thị trường bùng nổ, các doanh nghiệp như Selex Motors hay TMT Motors đang hồi sinh lại giải pháp đầy tiềm năng này. Tuy nhiên, để tránh đi lại vết xe đổ, ông Phạm Tuấn Anh, Phó chủ tịch Hiệp hội Ô tô, Xe đạp, Xe máy Việt Nam (VAMOBA) đã đưa ra cảnh báo: "Từ năm 2019 chúng tôi đã làm việc với các cơ quan chức năng và đề xuất cần xây dựng và ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật, áp dụng chung đối với xe điện về thiết kế pin và sạc pin. Có như vậy mới mở ra cơ hội phát triển hạ tầng cho xe điện và giúp quá trình điện hóa phương tiện giao thông diễn ra nhanh".

Tư duy tích hợp đô thị và trợ lực tín dụng xanh

Bên cạnh công nghệ, không gian đặt trạm cũng cần một tư duy quy hoạch đột phá. Hàn Quốc là một hình mẫu tiêu biểu khi chính quyền Seoul và Busan tích hợp khéo léo trạm sạc vào hệ sinh thái giao thông công cộng. Các trạm sạc được bố trí ngay tại bãi xe đạp, trạm metro hay điểm dừng xe buýt, giúp người dân tranh thủ sạc điện trong lúc chuyển tuyến, vừa tiết kiệm thời gian vừa tối ưu hóa không gian đô thị.

Ở góc nhìn hợp tác đầu tư, Ấn Độ và Indonesia lại mang đến bài học về cơ chế đối tác công tư (PPP). Chính phủ Ấn Độ sẵn sàng hỗ trợ quỹ đất công và miễn thuế nhập khẩu thiết bị, đổi lại, các doanh nghiệp tư nhân phải cam kết xây dựng trạm sạc ở những khu dân cư thu nhập thấp, đảm bảo sự công bằng trong tiếp cận hạ tầng xanh.

Cuối cùng, để toàn bộ hệ sinh thái này vận hành và mở rộng, việc kích cầu tiêu dùng thông qua đòn bẩy tài chính là không thể thiếu. Nói về động lực thúc đẩy người dân, ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp - Bộ Công Thương cho biết: "Một giải pháp rất quan trọng là phát triển tín dụng xanh. Nếu người dân được vay mua xe điện với lãi suất thấp hơn 2–3% so với thị trường, họ sẽ mạnh dạn chuyển đổi hơn".

Nhìn chung, tiến trình điện hóa giao thông tại Việt Nam không nhất thiết phải dò dẫm từng bước. Bằng cách tận dụng khung pháp lý từ Chỉ thị 09/CT-TTg ban ngày 19/3/2026 làm bệ phóng, kết hợp với việc tiêu chuẩn hóa công nghệ pin, áp dụng mạng lưới phân tán của Trung Quốc và chính sách xã hội hóa của Ấn Độ, Việt Nam hoàn toàn có thể rút ngắn thời gian, mở ra một kỷ nguyên bứt tốc cho hạ tầng trạm sạc xe điện.