Vũ trụ Đồng tiền: “Hãy gọi cho con” lan tỏa nguyên tắc phòng tránh lừa đảo tài chính trong gia đình

Sáng 20/9, sự kiện cộng đồng Hãy gọi cho con diễn ra tại Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05). Đây là hoạt động thuộc vòng Bán kết 5: Bảo Toàn của chương trình Vũ trụ Đồng tiền 2026, hướng tới nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng, chống lừa đảo tài chính trong kỷ nguyên số.

Sự kiện quy tụ hơn 50 người cao tuổi, hơn 200 sinh viên, 50 cán bộ công an cùng các diễn giả, chuyên gia trong nhiều lĩnh vực như học thuật, kinh tế và tâm lý học. Việc kết nối nhiều thế hệ trong cùng một không gian tạo điều kiện cho những cuộc trao đổi trực tiếp về niềm tin, sự cảnh giác và cách bảo vệ tài sản trước các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi. 

Bất kỳ ai cũng có một thời điểm dễ bị lừa

Mở đầu talk show, nhà báo Dương Ngọc Trinh đề cập đến một nghịch lý trong các quyết định tài chính. Con người thường được nhắc nhở phải hiểu rõ trước khi xuống tiền, nhưng trong nhiều vụ lừa đảo, nạn nhân lại chuyển tiền trước khi kịp nhận ra chuyện gì đang thực sự xảy ra. "Nếu người đó là chúng ta thì sao? Một người phải bị đặt vào hoàn cảnh nào để kiến thức, kinh nghiệm và sự tỉnh táo vốn có bỗng không còn đủ để bảo vệ mình?", nhà báo Dương Ngọc Trinh đặt câu hỏi.

Tham gia cuộc trò chuyện có bà Phùng Thị Vân Anh, 80 tuổi, từng công tác trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng; TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ Quốc gia; PGS.TS Đỗ Hoài Linh, chuyên gia giáo dục tài chính; ông Phạm Lưu Hưng, Kinh tế trưởng SSI, chuyên gia phân tích; ông Nguyễn Tất Hồng Dương, Tổng Biên tập Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam. Sự kiện còn kết nối với Thượng tá, TS Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý học tội phạm đến từ Học viện An ninh nhân dân.

Từ các góc nhìn an ninh mạng, kinh tế, giáo dục tài chính và tâm lý học, chương trình đặt câu hỏi liệu tội phạm có chỉ nhắm tới những người nhẹ dạ hay luôn tìm kiếm thời điểm mà bất kỳ ai cũng có thể trở nên dễ bị tác động. Khi trí tuệ nhân tạo có thể được sử dụng để làm giả khuôn mặt, giọng nói, còn những tài khoản quen thuộc có nguy cơ bị chiếm quyền, kiến thức đơn thuần có thể chưa đủ để tạo nên lớp phòng vệ an toàn.

Trong đầu tư cũng như các tình huống lừa đảo, những cảm xúc như tham, sợ hãi và tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội có thể làm gián đoạn khả năng phân tích. Từ đó, nhà báo Dương Ngọc Trinh cho rằng không nên mặc định tồn tại một nhóm cố định gọi là "những người dễ bị lừa": "Có lẽ không có một nhóm người gọi là những người dễ bị lừa. Có những thời điểm chúng ta dễ bị lừa".

Nạn nhân mất nhiều hơn một khoản tiền

Một trong những nội dung quan trọng của talk show là những tổn thất phía sau con số tài chính. Báo chí có thể xác định nạn nhân mất bao nhiêu tiền, nhưng khoản tiền bị chiếm đoạt chưa chắc đã là toàn bộ cái giá mà họ và gia đình phải chịu.

Một sự cố có thể ảnh hưởng tới quỹ dự phòng, khả năng trả nợ, kế hoạch học hành, tuổi già và những dự định dài hạn. Sau cú sốc, nạn nhân còn có thể rơi vào trạng thái hoảng sợ, mất khả năng đánh giá tỉnh táo hoặc muốn nhanh chóng tìm cách lấy lại số tiền đã mất.

Nhà báo Dương Ngọc Trinh đặt câu hỏi: Nếu bố mẹ vừa mất tiền và điều đầu tiên nhận lại từ con là lời trách móc "Sao bố mẹ lại có thể tin như thế?", liệu đó có phải một tổn thất thứ hai? Câu hỏi chuyển trọng tâm từ việc phán xét sang cách người thân cần phản ứng khi bố mẹ thừa nhận rằng họ có thể vừa đưa ra một quyết định sai.

Talk show qua đó mở rộng chuỗi tổn thất từ tiền tới cơ hội, niềm tin, gia đình và sự bình yên. Gia đình không chỉ cần hỗ trợ kiểm chứng trước giao dịch mà còn phải trở thành nơi an toàn để mỗi thành viên có thể chia sẻ nếu sự cố đã xảy ra.

"Dừng - Kiểm chứng - Gọi"

Ở phần cuối chương trình, các nội dung được quy tụ trong một tình huống cụ thể: một người mẹ nhận cuộc gọi bất thường, trong đó người gọi biết thông tin cá nhân và liên tục gây áp lực phải xử lý ngay. Câu hỏi "Con ơi, bây giờ mẹ phải làm gì?" được đưa ra để các khách mời trả lời không chỉ với tư cách chuyên gia mà còn từ vị trí của một người con.

Cách ứng xử được chương trình cô đọng thành nguyên tắc "Dừng - Kiểm chứng - Gọi". "Dừng" là không lập tức thực hiện yêu cầu hoặc giao dịch khi đang bị thúc ép; "Kiểm chứng" là đối chiếu thông tin qua các nguồn chính thức, độc lập; còn "Gọi" là tìm đến người thân hoặc cơ quan có thẩm quyền thay vì cố gắng tự giải quyết khi chưa đủ chắc chắn.

Nguyên tắc này được xây dựng ngắn gọn để người ở nhiều độ tuổi có thể ghi nhớ và áp dụng. Việc chậm lại vài phút có thể tạo khoảng thời gian cần thiết để cảm xúc ổn định, trong khi một cuộc gọi đúng lúc giúp người trong cuộc có thêm góc nhìn và phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Gia đình trở thành lớp phòng vệ gần gũi

Một câu chuyện khác được đề cập trong chương trình là tâm lý của người lớn tuổi khi tiếp xúc với thế giới công nghệ thay đổi nhanh chóng. Với những người đã quen tự mình đưa ra quyết định trong phần lớn cuộc đời, việc thừa nhận chưa hiểu một vấn đề hoặc cần con cháu hỗ trợ có thể không dễ dàng.

Trong cuộc trò chuyện với bà Phùng Thị Vân Anh, nhà báo Dương Ngọc Trinh đặt câu hỏi liệu điều khó hơn là thừa nhận mình không biết hay thừa nhận rằng lúc này mình cần người khác giúp kiểm chứng. Vấn đề có thể không nằm ở việc người cao tuổi không có ai để gọi, mà ở chỗ họ có người thân nhưng vẫn ngại gọi.

Một cuộc gọi chỉ thực sự trở thành lớp bảo vệ khi người gọi không sợ bị đánh giá và người nghe sẵn sàng tiếp nhận vấn đề bằng thái độ bình tĩnh. Người cao tuổi cần chủ động chia sẻ trước tình huống bất thường, trong khi người trẻ phải kiên nhẫn, lắng nghe và sử dụng khả năng tiếp cận công nghệ để hỗ trợ kiểm tra thông tin.

Gia đình vì thế được chương trình nhìn nhận như một "màng lọc an toàn", nhưng không phải lớp phòng vệ duy nhất. Trách nhiệm phòng, chống lừa đảo còn cần sự tham gia của ngân hàng, công nghệ, cơ quan quản lý, truyền thông và mỗi cá nhân trong xã hội.

Hoàn thiện hành trình bảo toàn tài sản

Hãy gọi cho con là hoạt động thuộc "Hành tinh Bảo Toàn" của Vũ Trụ Đồng Tiền 2026. Nội dung này tiếp nối hành trình Kiếm, Đầu tư, Tích lũy và Tiêu, qua đó nhấn mạnh rằng giữ gìn thành quả cũng là một phần thiết yếu của quản lý tài chính.

Sự kiện có sự tham gia của hơn 50 người cao tuổi, hơn 200 sinh viên, 50 cán bộ công an cùng các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực. Việc đưa các thế hệ vào cùng một không gian đối thoại giúp thông điệp phòng tránh lừa đảo được tiếp cận từ cả góc độ chuyên môn và đời sống gia đình.