WHO cảnh báo những yếu tố làm gia tăng bệnh không lây nhiễm

Bản cáo mới của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) mang tên "Thực trạng bất bình đẳng: Các bệnh không lây nhiễm và những yếu tố nguy cơ", cung cấp đánh giá trên phạm vi toàn cầu về sự khác biệt giữa các nhóm dân cư trong cùng một quốc gia đối với nguy cơ mắc bệnh và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Báo cáo tập trung vào bốn nhóm bệnh không lây nhiễm chính, gồm ung thư, tim mạch, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường. Các yếu tố nguy cơ được xem xét bao gồm: sử dụng thuốc lá, uống rượu bia, béo phì, chế độ ăn uống không lành mạnh, thiếu hoạt động thể chất và ô nhiễm không khí.

Dựa trên dữ liệu quốc gia thu thập trong khoảng một thập kỷ, nghiên cứu phân tích sự khác biệt về gánh nặng bệnh tật, phòng ngừa và chăm sóc y tế theo độ tuổi, giới tính, điều kiện kinh tế, trình độ học vấn, nơi cư trú, tình trạng khuyết tật, việc làm và di cư.

Tiến sĩ Ahmad Reza Hosseinpoor, Trưởng nhóm Giám sát bất bình đẳng sức khỏe của WHO, cho biết đây là nỗ lực đầu tiên nhằm đo lường một cách có hệ thống những bất bình đẳng liên quan đến bệnh không lây nhiễm và các yếu tố nguy cơ trên quy mô toàn cầu. Theo ông, kết quả không chỉ giúp xác định những nhóm dân cư chưa được hưởng lợi đầy đủ từ các biện pháp phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe, mà còn chỉ ra những lĩnh vực còn thiếu dữ liệu để đánh giá chính xác mức độ bất bình đẳng.

Chênh lệch về nguy cơ mắc bệnh và tiếp cận điều trị

Một trong những phát hiện đáng chú ý là điều kiện kinh tế - xã hội có thể tác động đến sức khỏe ở nhiều giai đoạn, từ mức độ tiếp xúc với yếu tố nguy cơ, khả năng phòng bệnh đến việc được chẩn đoán, điều trị và kiểm soát bệnh. Tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nhóm dân cư có trình độ học vấn thấp thường ghi nhận tỷ lệ tăng huyết áp và đái tháo đường cao hơn so với nhóm có trình độ học vấn cao.

Báo cáo cũng cho thấy phụ nữ nghèo và ít được học hành có khả năng tiếp cận dịch vụ sàng lọc ung thư cổ tử cung thấp hơn. Trong khi đó, tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới có trình độ học vấn thấp thường cao hơn nhóm được học hành nhiều hơn.

Tại nhiều nước thu nhập thấp và trung bình, người dân nông thôn gặp nhiều khó khăn hơn cư dân đô thị trong việc tiếp cận dịch vụ chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp, cũng như sàng lọc ung thư cổ tử cung.

Sự khác biệt còn thể hiện ở mức độ tiếp xúc với ô nhiễm không khí. Các hộ gia đình nông thôn có thể chịu ảnh hưởng lớn hơn từ ô nhiễm không khí trong nhà, trong khi người dân đô thị thường tiếp xúc nhiều hơn với ô nhiễm không khí ngoài trời.

Theo WHO, giới tính và độ tuổi cũng liên quan đến những khác biệt đáng kể về nguy cơ mắc bệnh và khả năng tiếp cận chăm sóc y tế. Trong đó, nam giới có xu hướng sử dụng thuốc lá và rượu bia nhiều hơn nữ giới. Đồng thời, nam giới mắc tăng huyết áp thường ít được chẩn đoán và điều trị hơn. Ngược lại, nữ giới có tỷ lệ hoạt động thể chất không đầy đủ cao hơn, trong khi béo phì phổ biến hơn ở phụ nữ, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Xét theo độ tuổi, người trưởng thành trẻ tuổi mắc tăng huyết áp ít có khả năng được chẩn đoán và điều trị hơn người lớn tuổi mắc cùng bệnh.

Báo cáo cũng ghi nhận tình trạng thiếu hoạt động thể chất có xu hướng gia tăng theo tuổi, trong khi béo phì phổ biến hơn ở nhóm từ 40 đến 70 tuổi. Ngoài các yếu tố trên, WHO xem xét mối liên hệ giữa tình trạng thất nghiệp, khuyết tật, di cư với nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Theo đó, thất nghiệp có liên quan đến mức độ thiếu hoạt động thể chất cao hơn. Người khuyết tật có thể gặp nhiều rào cản trong phòng bệnh, sàng lọc và điều trị, còn người di cư có thể phải đối mặt với những trở ngại về tài chính, thủ tục hành chính, ngôn ngữ hoặc các điều kiện tiếp cận dịch vụ.

Thu hẹp bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe

WHO nhấn mạnh việc thu thập và phân tích dữ liệu theo từng nhóm dân cư có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình xây dựng chính sách phòng ngừa và kiểm soát bệnh không lây nhiễm. Thay vì chỉ dựa vào số liệu trung bình của cả nước, các cơ quan y tế cần xác định những nhóm có nguy cơ cao hoặc chưa được tiếp cận đầy đủ dịch vụ để triển khai biện pháp phù hợp.

Cùng với báo cáo chính, WHO công bố tài liệu chính sách "Những bất bình đẳng tiềm ẩn đằng sau các bệnh không lây nhiễm: Từ bằng chứng đến hành động, đề xuất các hướng tiếp cận nhằm cải thiện hiệu quả phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe".

Tài liệu nhấn mạnh việc triển khai những biện pháp can thiệp đã được chứng minh hiệu quả trên phạm vi toàn dân, bao gồm các giải pháp ưu tiên do WHO khuyến nghị trong phòng, chống bệnh không lây nhiễm. Đồng thời, các quốc gia cần bảo đảm hoạt động phòng ngừa, sàng lọc, chẩn đoán và điều trị tiếp cận được những cộng đồng đang gặp nhiều rào cản nhất.

WHO đặc biệt lưu ý yêu cầu cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ tại các khu vực nông thôn và đô thị chưa được phục vụ đầy đủ, giảm trở ngại về chi phí và khoảng cách địa lý, đồng thời tăng cường sự tham gia của người mắc bệnh không lây nhiễm trong quá trình xây dựng chính sách.

Tiến sĩ Alain Labrique, Giám đốc Vụ Dữ liệu, Y tế số, Phân tích và Trí tuệ nhân tạo của WHO, nhấn mạnh dữ liệu về bất bình đẳng không chỉ nhằm ghi nhận sự khác biệt giữa các nhóm dân cư mà còn là công cụ để hành động. Những dữ liệu này giúp các quốc gia điều chỉnh chính sách và chương trình y tế phù hợp hơn, xác định khoảng trống trong độ bao phủ dịch vụ và theo dõi liệu những tiến bộ về chăm sóc sức khỏe có đến được với mọi nhóm dân cư hay không.

WHO cho rằng việc thường xuyên thu thập và sử dụng dữ liệu về bất bình đẳng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, kiểm soát bệnh không lây nhiễm, đồng thời bảo đảm các nhóm dân cư dễ bị tổn thương không bị bỏ lại phía sau trong quá trình cải thiện sức khỏe cộng đồng.