Xây dựng bộ thước đo phát thải: Bước đệm đưa quy định xanh thành bắt buộc cho ngành xi măng

Sáng 12/10, tại Hà Nội, Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) tổ chức Hội thảo khởi động dự án "Hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam xây dựng chương trình EPD cho sản phẩm xi măng". Tuyên bố sản phẩm môi trường (EPD) là công cụ cung cấp thông tin định lượng, minh bạch về tác động môi trường của sản phẩm trên cơ sở đánh giá vòng đời (LCA). Đây được coi là sự kiện mở đầu quan trọng nhằm đặt nền móng cho việc chuẩn hóa, đo lường và minh bạch thông tin môi trường của các sản phẩm xi măng trong nước, tạo đòn bẩy thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của ngành.

Yêu cầu minh bạch hóa môi trường và cam kết Net Zero 2050

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nguyễn Quang Hiệp, Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng nhấn mạnh, công nghiệp xi măng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp vật liệu nền tảng cho phát triển hạ tầng và công trình xây dựng đất nước. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực tiêu thụ lượng năng lượng rất lớn và phát thải khí nhà kính diện rộng.

Theo ông Hiệp, để hiện thực hóa cam kết của Chính phủ đưa phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050, các ngành kinh tế có mức độ phát thải lớn như xi măng bắt buộc phải có bước chuyển đổi mạnh mẽ về công nghệ sản xuất, phương thức quản lý cũng như định hướng phát triển dòng sản phẩm carbon thấp. Trong những năm qua, các doanh nghiệp xi măng Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, tận dụng nhiệt thải phát điện và khai thác nhiên liệu thay thế.

Mặc dù vậy, ông Hiệp chỉ ra rằng, bên cạnh các giải pháp kỹ thuật tại nhà máy, việc đo lường, lượng hóa, công bố và minh bạch hóa tác động môi trường của sản phẩm trên cơ sở khoa học, khách quan và có khả năng kiểm chứng đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Trên thị trường quốc tế, Tuyên bố sản phẩm môi trường (EPD) đã trở thành một công cụ tiêu chuẩn thúc đẩy chuyển đổi xanh. Việc hình thành một chương trình EPD có hệ thống, phù hợp tiêu chuẩn quốc tế và điều kiện trong nước sẽ tạo dựng nền tảng khoa học, kỹ thuật và năng lực tổ chức vững chắc cho ngành.

Lồng ghép EPD vào Luật Quản lý phát triển vật liệu xây dựng

Đánh giá về tầm quan trọng của dự án, ông Lê Văn Dương, Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) khẳng định, xây dựng EPD là bước đi then chốt nhằm hiện thực hóa các định hướng phát triển bền vững. Mặc dù khái niệm Đánh giá vòng đời (LCA) và EPD đã được thảo luận từ nhiều năm trước, sự ra đời của dự án EPD xi măng lần này đánh dấu bước chuyển quan trọng, giúp các giải pháp kỹ thuật chính thức đi vào thực tiễn sản xuất.

Nhấn mạnh về định hướng chính sách trong thời gian tới, Vụ trưởng Lê Văn Dương cho biết kết quả nghiên cứu của dự án sẽ là nền tảng thực tiễn quan trọng để Bộ Xây dựng xem xét ban hành các quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc thông tư hướng dẫn chuyên ngành. Mục tiêu dài hạn là từng bước đưa EPD chuyển từ mức độ tự nguyện khuyến khích thành các tiêu chí bắt buộc hoặc quy định tham chiếu trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và nghiệm thu công trình.

Đặc biệt, trong bối cảnh Bộ Xây dựng đang chủ trì xây dựng dự thảo Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng, ông Lê Văn Dương đề nghị các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp tích cực đóng góp ý kiến thực tiễn từ quá trình triển khai EPD. Việc lồng ghép các quy định về EPD và kiểm kê carbon vào dự thảo Luật sẽ đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất giữa nghiên cứu kỹ thuật và khung pháp lý cao nhất của ngành vật liệu xây dựng.

Thông tin chi tiết về tiến độ thực hiện, bà Lê Thị Song, Trưởng ban Hợp tác quốc tế (Viện Vật liệu xây dựng) cho biết, dự án "Hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam xây dựng chương trình EPD cho sản phẩm xi măng" có thời gian triển khai trong 18 tháng (từ tháng 9/2026 đến tháng 3/2028). Dự án được thực hiện với sự phối hợp chuyên môn trực tiếp cùng đơn vị tư vấn Energiva Ventures Private Limited.

Mục tiêu tổng quát của dự án là xây dựng dự thảo hướng dẫn kỹ thuật và chương trình EPD phù hợp với năng lực cung cấp dữ liệu cũng như điều kiện sản xuất thực tế của các nhà máy xi măng trong nước. Thông qua hệ thống EPD, dự án sẽ cung cấp dữ liệu minh bạch phục vụ công tác mua sắm công xanh, phân loại dự án xanh, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa dây chuyền sản xuất. Để đạt mục tiêu, dự án triển khai 10 hoạt động trọng tâm từ đánh giá khoảng trống quy định, khảo sát dữ liệu cấp nhà máy đến thí điểm khung EPD.

Về phương pháp luận kỹ thuật, bà Nguyễn Thị Tâm, Giám đốc Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng (Viện Vật liệu xây dựng) chia sẻ, dự án dựa trên hệ thống phương pháp luận khoa học bám sát thực tiễn. Nhóm nghiên cứu kết hợp rà soát tài liệu, phân tích so sánh khoảng trống giữa tiêu chuẩn quốc tế và hệ thống chính sách hiện hành, đồng thời tiến hành điều tra khảo sát, thống kê và xử lý dữ liệu từ các nhà máy xi măng.

Đặc biệt, dự án áp dụng phương pháp phân tích dòng vật chất và phương pháp Đánh giá vòng đời (LCA) nhằm xác định chính xác ranh giới hệ thống, các công đoạn phát thải chính trong chuỗi sản xuất. Từ kết quả này, dự án sẽ xây dựng phương pháp lập EPD hài hòa quốc tế nhưng thích ứng công nghệ Việt Nam, phát triển phần mềm tính toán LCA chuyên dụng, thiết lập cơ sở dữ liệu chuyên ngành và tiến hành thí điểm thực tế tại nhà máy trước khi nhân rộng.