Xây dựng hành lang pháp lý số cho thị trường chứng khoán: Đòn bẩy thu hút vốn quốc tế

Thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đang đứng trước những bước ngoặt lịch sử mang tính chiến lược, không chỉ khẳng định vị thế kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng của nền kinh tế, mà còn hướng tới mục tiêu nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi. Trong bối cảnh làn sóng cách mạng công nghiệp lan tỏa sâu rộng, chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mang tính xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu sống còn, một động lực then chốt để định hình diện mạo mới cho thị trường vốn Việt Nam.

Nhằm bao quát trọn vẹn các thực tiễn phát triển, tối ưu hóa hạ tầng kỹ thuật và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, Bộ Tài chính cùng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) đã chính thức công bố và lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định giao dịch điện tử trên thị trường chứng khoán. Đây là một bước đi pháp lý mang tính nền tảng, thay thế cho Thông tư số 134/2017/TT-BTC hiện đã bộc lộ những khoảng trống trước sự xuất hiện của các công nghệ tài chính đột phá. Dự thảo Thông tư nhằm xây dựng một hệ sinh thái giao dịch số minh bạch, an toàn, bảo mật, đồng thời kiến tạo dư địa vững chắc để thu hút dòng vốn ngoại và thúc đẩy vai trò tiên phong của các doanh nghiệp nhà nước trên thị trường tài chính.

Chuẩn hóa cung cấp dịch vụ trực tuyến và định danh eKYC

Nhìn lại chặng đường vừa qua, Thông tư số 134/2017/TT-BTC và văn bản sửa đổi bổ sung là Thông tư số 73/2020/TT-BTC đã tạo lập bệ đỡ pháp lý cơ bản cho các giao dịch điện tử trực tuyến. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc về quy mô thanh khoản, số lượng tài khoản nhà đầu tư và đặc biệt là sự thâm nhập của công nghệ số đã làm phát sinh nhiều nghiệp vụ hoàn toàn mới chưa từng có tiền lệ. 

Ban soạn thảo Bộ Tài chính cho biết, sự bùng nổ của các mô hình cung cấp dịch vụ số, việc định danh và xác minh khách hàng trực tuyến (eKYC), việc ký kết hợp đồng điện tử và sự đa dạng của các hình thức xác thực giao dịch đòi hỏi phải có một hành lang pháp lý mới có độ bao phủ lớn hơn, chặt chẽ hơn và linh hoạt hơn.

Thực tiễn thị trường thời gian qua chứng kiến việc các tổ chức kinh doanh chứng khoán liên tục ứng dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến để tối ưu hóa trải nghiệm khách hàng. Từ việc mở tài khoản bằng eKYC thông qua trí tuệ nhân tạo (AI) và quét dữ liệu sinh trắc học, cho đến việc triển khai các hệ thống giao diện lập trình ứng dụng (API) để kết nối trực tiếp với các định chế tài chính và bên thứ ba, tất cả đều đang vận hành dựa trên những khung pháp lý mang tính thí điểm hoặc vận dụng linh hoạt từ các luật chuyên ngành khác. Sự thiếu vắng một quy định chuyên biệt, mang tính đồng bộ trong lĩnh vực chứng khoán đã tạo ra không ít rủi ro pháp lý tiềm ẩn cho cả công ty chứng khoán lẫn nhà đầu tư. Do đó, việc xây dựng dự thảo Thông tư mới là cần thiết, nhằm chuẩn hóa toàn diện các hoạt động giao dịch điện tử phát sinh trong thực tế.

Một trong những điểm nhấn cốt lõi của dự thảo Thông tư là việc điều chỉnh, bổ sung các yêu cầu chung đối với tổ chức cung cấp dịch vụ khi triển khai dịch vụ chứng khoán trực tuyến. Dự thảo đã cụ thể hóa và nâng chuẩn quy định về các hình thức xác thực giao dịch điện tử được áp dụng trên thị trường. Việc này cung cấp cho các tổ chức kinh doanh chứng khoán một hệ thống tiêu chí, căn cứ pháp lý rõ ràng để triển khai đồng bộ, tránh tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, gây rủi ro cục bộ cho toàn hệ thống.

Đặc biệt, dự thảo quy định phân loại rõ ràng việc áp dụng các hình thức xác thực theo từng nhóm giao dịch và mức độ rủi ro của khách hàng. Đối với các giao dịch thông thường, các hình thức xác thực cơ bản có thể được chấp nhận; tuy nhiên, đối với các giao dịch có giá trị lớn hoặc thay đổi thông tin tài khoản cốt lõi, hệ thống bắt buộc phải áp dụng các biện pháp xác thực mạnh như chữ ký số cá nhân, căn cước công dân gắn chip hoặc xác thực sinh trắc học chuyên sâu. Sự phân cấp này vừa đảm bảo tính tiện lợi, không gây tắc nghẽn trải nghiệm của nhà đầu tư, vừa thiết lập tấm lá chắn bảo mật vững chắc trước các nguy cơ tấn công mạng và gian lận tài chính ngày càng tinh vi.

Mở cánh cửa đón dòng vốn ngoại và kết nối API toàn cầu

Để đạt được mục tiêu nâng hạng thị trường, việc loại bỏ các rào cản đối với nhà đầu tư nước ngoài là điều kiện tiên quyết. Ban soạn thảo đã đưa vào dự thảo những quy định mang tính đột phá về việc mở, sử dụng và đóng tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư nước ngoài theo phương thức điện tử. Quy trình này sẽ giúp giảm thiểu tối đa các thủ tục giấy tờ phiền hà, rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường từ vài tuần xuống còn vài phút.

Song song đó, dự thảo Thông tư cũng bổ sung quy định rất quan trọng về việc nhận lệnh của nhà đầu tư nước ngoài thông qua các hệ thống truyền lệnh trung gian của tổ chức nước ngoài. Đây là giải pháp kỹ thuật mang tính thông lệ quốc tế, giúp các quỹ đầu tư lớn trên thế giới có thể thực hiện lệnh giao dịch một cách nhanh chóng, bảo mật và khớp nối trực tiếp với thị trường Việt Nam. Đồng thời, việc bổ sung quy định về triển khai giao diện lập trình ứng dụng (API) trên thị trường, bao gồm các nguyên tắc triển khai và trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ khi kết nối với bên thứ ba sẽ tạo điều kiện hình thành các dịch vụ tài chính số an toàn, nâng cao trải nghiệm của khối ngoại và đáp ứng hoàn hảo yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

Chuyển đổi số luôn đi liền với những thách thức to lớn về an ninh mạng. Khi toàn bộ hoạt động giao dịch dịch chuyển lên không gian số, một sự cố hệ thống nhỏ cũng có thể gây thiệt hại hàng tỷ USD và làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của công chúng. Bộ Tài chính đã thiết kế một chương riêng biệt nhằm sửa đổi, bổ sung các quy định cụ thể về hạ tầng kỹ thuật, an ninh bảo mật thông tin và lưu trữ dữ liệu của hệ thống giao dịch trực tuyến.

Các tổ chức cung cấp dịch vụ trực tuyến sẽ phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an toàn thông tin cấp độ, thực hiện kiểm toán công nghệ định kỳ và xây dựng các kịch bản dự phòng thảm họa nghiêm ngặt. Việc lưu trữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hệ thống cũng được quy định chi tiết về thời gian và phương thức bảo mật nhằm phục vụ công tác thanh tra, giám sát khi cần thiết. Những sửa đổi này đóng vai trò bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư, ngăn chặn các hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hệ thống và bảo đảm thị trường vận hành liên tục, thông suốt trong mọi tình huống.

Đồng thời, việc sửa đổi bổ sung quy định liên quan đến chế độ báo cáo và công bố thông tin điện tử cũng được thiết kế đồng bộ để phù hợp với các quy định kỹ thuật mới, phục vụ đắc lực cho công tác quản lý, thanh tra, giám sát dòng tiền và hành vi giao dịch của UBCKNN. Hệ thống báo cáo thông minh này sẽ tự động phát hiện các dấu hiệu bất thường, giúp cơ quan quản lý "bắt mạch" thị trường theo thời gian thực.

Cắt bỏ rào cản, kiến tạo thể chế số, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò tiên phong trong thu hút nguồn lực

Một điểm sáng không thể không nhắc đến trong dự thảo Thông tư lần này là tinh thần cải cách hành chính triệt để, thể hiện rõ quyết tâm của Chính phủ và Bộ Tài chính trong việc khơi thông mọi nguồn lực cho nền kinh tế. Dự thảo đã mạnh dạn bãi bỏ hoàn toàn các quy định về thủ tục hành chính "đăng ký cung cấp dịch vụ giao dịch chứng khoán trực tuyến" của công ty chứng khoán (quy định tại các Điều 10, 11, 12, 13 của Thông tư 134 cũ).

Lý do của việc bãi bỏ này là do các thủ tục này hiện đã được quy định rất cụ thể, đồng bộ về điều kiện, hồ sơ, trình tự tại Nghị định số 155/2020/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Chứng khoán (cụ thể tại các Điều 201, 203, 204 và 205). Việc cắt bỏ thủ tục mang tính trùng lặp này giúp giảm bớt gánh nặng chi phí tuân thủ cho các công ty chứng khoán, đẩy nhanh tiến độ đưa sản phẩm công nghệ mới ra thị trường, đồng thời thể hiện sự nhất quán trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa thông tư và nghị định.

Bên cạnh đó, để hệ thống vận hành trơn tru, dự thảo cũng bổ sung quy định rõ ràng về trách nhiệm của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) trong việc ban hành quy chế nghiệp vụ. Sự ràng buộc này bảo đảm việc kết nối kỹ thuật, vận hành dòng chảy giao dịch được thực hiện thống nhất, an toàn và đồng bộ tối đa từ thượng nguồn đến hạ nguồn.

Đáng chú ý, trong cấu trúc của thị trường chứng khoán Việt Nam, các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp sau cổ phần hóa luôn chiếm một tỷ trọng vốn hóa lớn và đóng vai trò là "mỏ neo" dẫn dắt thị trường. Để hiện thực hóa mục tiêu nâng cấp thị trường số, các DNNN cần xác định giữ vai trò tiên phong trong việc khai thác hiệu quả các kênh huy động vốn, đặc biệt là nguồn vốn trực tuyến và quốc tế thông qua các nền tảng số hóa mới.

Việc cải cách quy trình niêm yết, đẩy mạnh cổ phần hóa gắn liền với việc áp dụng các tiêu chuẩn quản trị quốc tế và công khai thông tin trên nền tảng số sẽ tạo ra dư địa khổng lồ để hút vốn quốc tế. Khung pháp lý mới về giao dịch điện tử sẽ là công cụ đắc lực hỗ trợ các doanh nghiệp này tiếp cận gần hơn với các định chế tài chính toàn cầu, đa dạng hóa cơ cấu cổ đông, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp theo hướng hiện đại, minh bạch. Khi các "ông lớn" nhà nước chuyển mình số hóa mạnh mẽ trên sàn chứng khoán, lòng tin của các quỹ ngoại đối với tính minh bạch của nền kinh tế Việt Nam sẽ tăng lên gấp bội.

Nhằm đảm bảo thị trường không bị xáo trộn, dự thảo Thông tư đã thiết kế các điều khoản thi hành và nội dung chuyển tiếp hết sức khoa học. Các tổ chức cung cấp dịch vụ sẽ được dành một khoảng thời gian hợp lý để hoàn thiện hệ thống kỹ thuật, nâng cấp cơ sở dữ liệu khách hàng theo tiêu chuẩn mới mà không làm gián đoạn các hoạt động giao dịch hiện tại của nhà đầu tư. Bên cạnh đó, dự thảo cũng tinh chỉnh, bổ sung nhiều thuật ngữ chuyên môn mới nhằm đảm bảo tính chính xác, phù hợp với xu thế phát triển công nghệ tài chính toàn cầu./.